કોણ યજમાન, કોણ મહેમાન?

કોણ યજમાન, કોણ મહેમાન?

તમારા ઘરે કોઈ મહેમાન આવ્યા હોય અને તમને કહે કે આ ઘરને તમારું જ ઘર સમજો - અહીં શરમાશો નહીં ! - એ સમયે જો તે મહેમાન આપણો ખાસ હોય તો તેની વાતને જોકની જેમ મજાકમાં લઈ હસીએ છીએ. પરંતુ તે એટલો અંગત નથી અને આવું બોલે ત્યારે થોડુંક ત્રાંસું જોઈને એના ધ્યાન પર લાવતાં હોઈએ છીએ કે “તમે મારા ઘરમાં આવ્યા છો. આ ઘર મારુ  છે. અને જો તે આપણો સામાન્ય પણ અંગત ન હોય તો? તો તો મોં પર સંભળાવી દેતાં હોઈએ કે અરે ! જરા વિચારીને બોલો , તમે મારા ઘરે આવ્યા છો, હું તમારા ઘરે નથી આવ્યો !

ઉપરની વાત સાવ સામાન્ય અને કેટલીકવાર મજાકની જેમ બોલાતી આપણે સાંભળી અને અનુભવી પણ છે. પરંતુ હવે આપણે થોડા અલગ તર્કથી તેને લઈએ. વિચારીએ કે “શાળા” - નિશાળ એવું બધું ક્યારેક શરૂ કરવાનું વિચાર્યું હશે ત્યારે તેમાં કેન્દ્ર સ્થાને કોણ હશે ? એટલે કે તે કોના માટે વિચાર્યું હશે ? - [ શા માટેय़ - એવો પ્રશ્ન હજુ અહીં નથી પૂછાયો ! ] કોના માટે એવું જ્યારે પૂછીએ છીએ ત્યારે - સૌનો સીધો એક જ જવાબ હોય છે કે “બાળકો માટે” ! બાળકો માટેના મંથનમાં જે સંસ્થાનું નિર્માણ થયું તેને આપણે સૌએ નામ આપ્યું - નિશાળ - આટલી ચર્ચામાં એટલું તો સમજાઈ ગયું કે શાળા એ બાળકો માટે જ - એટલે કે બાળકોની છે. શાળા એ બાળકોનું બીજું ઘર કહીએ તો પણ યોગ્ય જ છે. એ મુજબ તો એ તેનો મૂળ માલિક છે. શિક્ષક વગરની શાળા અંગે કદાચ કલ્પી શકીએ કે ત્યાં બાળકો જાતે શીખી લેતાં હશે. પરંતુ “બાળક વગરની શાળા” એ આપણા સૌના કલ્પના બહારની વાત છે. બાળક વગરની શાળામાં શિક્ષક શું કરે એ વિચાર પણ ન આવે ! હવે ફરી આપણે ઉપરના હસી મજાક વાળા જોક્સને જો શાળા - બાળકો સાથે જોડીને થોડુંક વિચારીએ તો ?

વિચારો કે એક શાળામાં એક શિક્ષક બાળકો પ્રત્યે અહોભાવ દર્શાવતાં કહે કે..

●      શિક્ષક તરીકે આપણે શાળામાં બાળકને સ્વતંત્રતા આપવી જોઈએ.

●     શાળામાં બાળક પોતે ઈચ્છે ત્યારે વર્ગખંડમાં આવ જા કરી શકે તેવી છૂટ આપવી જોઈએ.

●     શાળામાં બાળક પોતે ઈચ્છે ત્યાં બેસીને લખવા વાંચવા માટેની આઝાદી હોવી જોઈએ.

●     શાળામાં બાળકને પોતાની મરજી મુજબ પ્રવાસ પર્યટન માટેના આયોજન કરવા દેવા જોઈએ.

●     શાળાની દરેક બાબતના નિર્ણયમાં બાળકની ભાગીદારી કરવી જોઈએ.

●     વગેરે.. વગેરે.. વગેરે.. એવી બાબતો જેમાં બાળકોને પ્રાધાન્ય આપવાની વાત કહેવામાં આવતી હોય.

પાછા ઉપરોક્ત તમામ વાતો આપણે સૌ બાળકોના બાળકના સર્વાંગી વિકાસ - બાળક પ્રત્યે આપણી કાળજી વગેરે લાગણીઓ સાથે કરતાં હોઈએ છીએ. પરંતુ હવે આ જ બધી શાળા અને બાળકની  બાબતોને ઉપરના હસી મજાક સાથે વર્ણવેલા જોક સાથે જોડીએ તો સમજાશે કે આપણે સૌ પણ એવા જ મહેમાન છીએ જે યજમાનને કહે છે કે - આ ઘરને તમે તમારું જ ઘર સમજો ! અહીં જ્યારે આપણે સૌ શિક્ષક તરીકે શાળામાં બાળકને છૂટ - સ્વતંત્રતા - આઝાદી - ભાગીદારી વગેરે આપવાની વાતો કરીએ છીએ ત્યારે આપણે સૌએ વિચારવું જોઈએ કે જે નિશાળ માટેની આ વાત છે - તે સંસ્થા આ બાળકો માટે જ શરૂ કરાઇ છે. આપણે એવું માનીએ પણ છીએ કે તે તેનું બીજું ઘર છે. છતાં આપણે સૌ તેને તેના જ ઘરમાં  સ્વતંત્રતા આપવાની વાતો કરીએ છીએ. સારું છે કે પોતાની મસ્તીમાં મસ્ત એ બાળક આ બધાથી અજાણ છે. નહીં તો ઉપરના જોકમાં યજમાનની જેમ જ આપણી સામે ત્રાંસું જોઈને ધ્યાન પર લાવતો અથવા તો મોં પર જ સંભળાવી દેતો કે - તમે જરા વિચારીને બોલો , આ મારુ ઘર છે. અહી સ્વતંત્ર રીતે રહી શકું એ મારો હક છે.

શાળાએ નાગરિક ઉઘડતર પ્રવૃત્તિ અંતર્ગત બાળકોમાં આવો જ ભાવ પ્રગટાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. શાળાનું સંચાલન તેઓ પોતે જ કરી રહ્યા છે. તેમનાં માટેના હક - જરૂર જણાય ત્યાં પોતે જ પોતાના પર નિયમો - નિયંત્રણો લાગુ કરી રહ્યાં છે. પોતે પોતાના પ્રવાસ - પર્યટન - ઉત્સવ - ઉજવણી - પરીક્ષા કાર્યક્રમના આયોજન કરી રહ્યાં છે. - ઘરના સભ્યોની જેમ જ પોતાના મિત્રો સાથે આખો મહિનો ટીમ તરીકે કામ કરીને - પોતાના કામની સમીક્ષા કરી રહ્યાં છે - સાથે રહેતાં ભાઈબંધ કે બહેનપણીને તેની ફરજ ચૂક યાદ કરાવી રહ્યાં છે. છતાં સૌ સાથે મળી એક ટીમની જેમ એક સંસ્થાને કેવી રીતે ચલાવી રહ્યાં છે તે મુલાકાતે આવનાર દરેક મુલાકાતીને સમજાવી રહ્યાં છે. આ બધી પ્રવૃત્તિથી બાળકોનો બનેલો આત્મવિશ્વાસ જ ચાડી કરી જાય છે કે તેઓ તેમના ઘરમાં જ છે.

અને હા અમે શિક્ષક યજમાન તરીકે અમારી મર્યાદામાં જ છીએ. અને હા , મર્યાદામાં જ રહેવું પડે તેમ છે નહીં તો અમારા યજમાનો તરત આંખ ત્રાંસી કરતાં વાર લગાડે એવાં નથી !!! ચાલો ફોટો પર ક્લિક કરી જોઈએ મુલાકાતી શાળાઓ સમયની તેઓની વાતો !

રીડિંગ રીલ્સ

શાળા એ બાળકો માટેની સંસ્થા છે, શિક્ષકો માટે નહીં. બાળક શાળાનો 'માલિક' છે, 'મહેમાન' નહીં.

શિક્ષકે બાળકને સ્વતંત્રતા 'આપવાની' નથી, પણ તેની પોતાની સ્વાયત્તતાનો સ્વીકાર કરવાનો છે.

4C+10F = 100 E

4C+10F = 100 E

પ્રવાસ એટલે વિશેષ ગતિ. પ્ર એટલે વધુ અને વાસ એટલે રહેવું. આમ, વિશેષ રીતે ગતિમાન રહેવું તેનું નામ પ્રવાસ. આ ગતિ માત્ર શરીરની નહીં, મનની પણ છે. આપણી શાળાનો આ વખતનો પ્રવાસ મૈત્રી અને આનંદને છલકાવનારો રહ્યો.

પ્રવાસ ક્યાં જવો તેની ચર્ચા કેબિનેટમાં થઈ. ચાર સ્થળોમાંથી સાયન્સ સિટી અને પાટણનો વિકલ્પ નકારવામાં આવ્યો, કારણ કે ધોરણ 6 થી 8 ના મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓ વિવિધ યોજનાઓ હેઠળ આ સ્થળોની મુલાકાત લઈ ચૂક્યા હતા. આ દરમિયાન વડોદરાની કવિ શ્રી દુલા ભાયા કાગ પ્રાથમિક શાળા પીએમશ્રી - ગુજરાતના બાળકો અને શિક્ષકોએ આપણી 'પીએમશ્રી' શાળાની મુલાકાત લીધી. આ મુલાકાતે નવો વળાંક આપ્યો અને અમે 'એક્સપોઝર વિઝિટ' માટે વડોદરા જવાનું નક્કી કર્યું.

બાળકોનું આયોજન આપણા કરતા પણ વધુ ચોકસાઈવાળું હોય છે. આ વખતે વિદ્યાર્થીઓએ ટ્રાવેલ્સનો મેપ તૈયાર કર્યો હતો. ચાર ગ્રુપ માટે ચાર બસ હતી. દરેક બસનો નકશો બનાવ્યો હતો જેમાં ડ્રાઈવરની સીટ, દરવાજો અને દરેક વિદ્યાર્થી કઈ સીટ પર બેસશે તેની સ્પષ્ટતા હતી. દરેક સીટની નીચે વિદ્યાર્થીના વાલીનો મોબાઈલ નંબર લખેલો હતો. આ ઉપરાંત, પ્રવાસમાં રાખવાની સાવધાની, એકબીજાની મદદ અને સૂચનાઓનું પાલન કોણ કરાવશે તેનું નાનામાં નાનું આયોજન વિદ્યાર્થીઓએ વહેંચી લીધું હતું. આ આયોજને પ્રવાસમાં આવનારા શિક્ષકો, વિદ્યાર્થીઓ અને એસએમસી સભ્યોને એક મંચ પર લાવી દીધા.

સાચો આનંદ બસ ઉપડ્યા પછી શરૂ થયો. મ્યુઝિક સિસ્ટમ પર કોનું નિયંત્રણ રહેશે, કયા ગીતો વાગશે અને લીડ ડાન્સર કોણ બનશે તે બધું ઊગી નીકળ્યું.. ગામ, આર્થિક સ્તર, જાતિ કે ધર્મના ભેદભાવ તોડીને સૌ સાથે નાચ્યા અને નાસ્તો વહેંચીને ખાધો. શિક્ષક તરીકે અમને સમજાયું કે આ જ સાચી કેળવણી છે. આ મૈત્રી જ તેમના જીવનના આનંદને સાચવી રહી છે.

વડોદરામાં બંને શાળાના વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે સંવાદ થયો અને શિક્ષકોએ શૈક્ષણિક ચર્ચાઓ કરી. વડોદરા શિક્ષણ સમિતિના ચેરમેન, વાઈસ ચેરમેન અને અધિકારીઓએ બાળકો સાથે મુલાકાત કરી. . આપણી શાળાની વિદ્યાર્થીની નિર્જલા, જે ઈસરોની મુલાકાતે જઈ આવી છે, તેનું વિશેષ સન્માન કરવામાં આવ્યું. આ ગૌરવપૂર્ણ ક્ષણ હતી.

શાળાની મુલાકાત બાદ સૌ મ્યુઝિયમ અને પછી પ્રાણીસંગ્રહાલય પહોંચ્યા.મ્યુઝિયમે બાળકોને અઢળક પ્રશ્નો આપ્યા. આ હોવું જોઈએ કે ન હોવું જોઈએ - આ કેમ પેલું કેમ - જેવા સવાળોનો આખો ટોપલો.  સિંહના પાંજરા પાસે ટોળે વળેલા બાળકોને જાણવા મળ્યું કે સિંહણનું કોબ્રાના ડંખથી મૃત્યુ થયું છે. ક્ષણભર માટે બાળકોમાં સન્નાટો છવાઈ ગયો. જોકે, જીવનની વાસ્તવિકતા સ્વીકારી સૌ ફરી અન્ય જીવોને જોવામાં અને મસ્તી કરવામાં પરોવાઈ ગયા. વળતી વખતે સોખડા મંદિર પરિસરમાં ભોજન લીધું અને ત્યાંના સંતો સાથે ભારતીય શિક્ષણ પદ્ધતિ પર ચર્ચા કરી.

પ્રવાસનો સાચો અર્ક પરત આવ્યા પછી જોવા મળ્યો. તેમણે લખીને આપેલા પ્રશ્નોની ચર્ચા થઈ. દરેક ગ્રુપે પોતાનો અનુભવ રજૂ કર્યો. ડ્રાઈવરને ચોકલેટ આપવાથી માંડીને બસમાં કરેલા ડાન્સના ડેમો બતાવ્યા. સૌથી આકર્ષક રજૂઆત 'સિંહણનું બેસણું' નાટક હતું. જેમાં કોબ્રાના ડંખથી મૃત્યુ પામેલી સિંહણના બેસણામાં અન્ય પ્રાણીઓ આવે છે અને સિંહને આશ્વાસન આપે છે. આ નાટકમાં તેમણે પ્રવાસના અનુભવો વણી લીધા હતા. આ જોતા જ બાલવાટિકાના નાના બાળકો પણ પ્રવાસ જવા માટે અને એ રીતે જ પ્રવસ વિષે રજૂઆત કરવા પ્રેરાયા.

આ સમગ્ર અનુભવે બાળકોમાં ચાર મહત્વના કૌશલ્યો સાબિત કર્યા:

1.    કોલોબરેશન: સહિયારી રીતે પ્રવાસનું સંચાલન કર્યું.

2.    કોમ્યુનિકેશન: બૂમો પાડ્યા વગર પ્રભાવી સંવાદ કર્યો.

3.    ક્રિએટિવિટી: પ્રેઝન્ટેશનમાં અદભૂત સર્જનાત્મકતા બતાવી.

4.    ક્રિટિકલ રિવ્યુ: પ્રવાસ પછી શું સારું હતું અને શું સુધારી શકાય તેનો રિવ્યુ કર્યો.

શિક્ષક તરીકે મારા માટે આ 4C કરતા પણ વધુ મહત્વની બાબત એ રહી કે બાળકો વચ્ચે જે મૈત્રી - FRIENDSHIP બંધાઈ છે, તે તેમને જીવનભર જોડી રાખશે અને એ જ અમારો સંપૂર્ણ આનંદ !

રીડિંગ રીલ્સ : અનુભવાત્મક સંવેદનાત્મક શિક્ષણ (Experiential Learning): પ્રાણીસંગ્રહાલયમાં સિંહણના મૃત્યુની ઘટનાએ બાળકોને જીવનની વાસ્તવિકતા અને સંવેદનાનો પાઠ ભણાવ્યો.

ટીચિંગ લર્નિંગ મટિરિયલ - કોના માટે? કોના વડે?

ટીચિંગ લર્નિંગ મટિરિયલ - કોના માટે? કોના વડે?

સૌ જાણીએ છીએ કે બાળક જન્મ પૂર્વેથી જ શીખવાનું શરૂ કરે છે. જન્મ પછી તેની શીખવાની પ્રક્રિયામાં થોડો ફેરફાર થતો હશે (જેમ કે, ગર્ભમાં બાળક માટે શીખવાનો એકમાત્ર સ્ત્રોત કદાચ શ્રવણ-ઇન્દ્રિય જ હોય છે), પરંતુ તે પ્રક્રિયા ક્રમિક રહેતી હોય છે. “મારે શીખવું નથી” - એવું કહેનાર વ્યક્તિ પણ ક્યારેય શીખ્યા વિના રહી શકતી નથી. એટલે જ તો ઘણીવાર કોઈ અમને પૂછે કે, "જેને શીખવું જ નથી, તે વળી શું શીખતો હશે?" ત્યારે મજાકમાં અમે હકીકત કહેતા હોઈએ છીએ કે, શીખવું નથી એવું કહેનાર વ્યક્તિ પણ “શીખવાનું કેવી રીતે ટાળવું અથવા શીખવું કેવી રીતે નહીં” તે માટેની મથામણ કરતાં શીખે છે! એટલે જ માણસ સતત શીખતો રહે છે, એવું આપણે કહેતા હોઈએ છીએ.

ત્યારે હવે બાળકોને શીખવતી સંસ્થાઓ માટે એ પ્રશ્ન ઉદ્ભવવો સ્વાભાવિક છે કે - જો બાળક જાતે જ શીખે છે, તો પછી શાળા કે શિક્ષકે શું કરવાનું? ત્યારે જરાય મુંઝાયા વગર અમારો જવાબ હોય છે - “લર્નિંગ”, એટલે કે 'શીખવું કેવી રીતે' તે અમે શીખવીએ છીએ. બાળકોને "ભણાવવા" (Teach) શબ્દ હવે આધુનિક જમાનામાં આઉટડેટેડ થતો જાય છે, અથવા તો જ્યાં તેનો ઉપયોગ થાય છે ત્યાં તેની વ્યાખ્યા બદલાતી દેખાય છે. બાળકોને અત્યારે જે રીતે ટેક્નોલોજિકલ એક્સપોઝર મળી રહ્યું છે, તે જોતાં જો કોઈ તેમને 'ટીચ' (Teach) કરવાનો પ્રયત્ન કરે, તો બાળકોને તે 'ટીચવા' (પીટવા) જેવું લાગે છે! અને તેના કારણે જ બાળકની પોતાની શીખવાની પદ્ધતિ અને શિક્ષકની શીખવવાની પદ્ધતિ 'મિસમેચ' થઈ રહી છે.

આવા વર્ગખંડીય વાતાવરણમાં ફક્ત બે જ બાબતો છે જે વિદ્યાર્થી અને શિક્ષક વચ્ચેના આ 'મિસમેચ'ને હટાવી 'ફૂલ મેચિંગ' કરી શકે છે: એક છે બંને વચ્ચેનો સંવાદ અને બીજું છે ક્રિએટિવિટી (એટલે કે, બંનેએ સાથે મળીને કંઈક નવું કરવાની પ્રવૃત્તિ)!

અમારો વર્ષો જૂનો એક ડાયલોગ ફરીથી યાદ અપાવી દઉં કે - “ભણવું એ આ દુનિયાની સૌથી કંટાળાજનક પ્રવૃત્તિ છે, અને નવું જાણવું કે શીખવું એ બાળક માટે સૌથી આનંદદાયી પ્રવૃત્તિ છે.” આ બંને સમાન લાગતા છતાં વિરોધાભાસી વાક્યો ઘણું બધું સમજાવી જાય છે. બાળકને નવું શીખવું તો છે જ, પણ 'ટીચાઈ-ટીચાઈને' એટલે કે ફક્ત સાંભળીને નહીં, પણ વાતચીત કરતાં-કરતાં અને કંઈક નવું બનાવતાં-બનાવતાં! Like a touring with friends! હવે આવો માહોલ જો આપણે આપણા વર્ગખંડોમાં ઊભો કરી શકીએ, તો જ બાળકો પોતે જાતે શીખતા અને સમજતા થાય - જેને મૂળ શિક્ષણ એટલે કે 'કેળવણી' કહેવાય છે.

બાળકો સાથે કોઈ એક વિષયવસ્તુ પર ચર્ચા થાય (Teaching), અને તેને શીખવા-સમજવા માટે જ્યારે ક્રિએટિવિટીનો સહારો લેવાય, એટલે કે બાળક સાથે મળીને તે સાધનનું નિર્માણ કરીએ - તેવી તક આપતી એક પ્રવૃત્તિ શાળામાં કરવામાં આવી. જોકે, આને 'પ્રવૃત્તિ કરવામાં આવી' તેના બદલે 'ઉજવવામાં આવી' એમ કહેવું વધારે યોગ્ય ગણાશે. કારણ કે, કોઈ તહેવારની જેમ આજે કંઈક નવું અને વિશેષ કરી રહ્યાનો આનંદ તેમના ચહેરા પર સ્પષ્ટ નીતરી આવતો હતો. અને હા, હજુ તો મટિરિયલ પૂરું બન્યું પણ નહોતું, ત્યાં તો આખું ગ્રુપ તે બનાવતાં-બનાવતાં જ વિષયવસ્તુ શીખી ગયું! આ આશ્ચર્ય અમારા સૌના મનમાં ઊભરી આવતું હતું.

ચાલો, તમારે પણ જાણવું હશે ને કે આટલો બધો આનંદ આપનાર એ તહેવારનું નામ શું છે? અરે સાહેબ! "નામ મેં ક્યા રખા હૈ, માહોલ દેખો યારો!" - ક્લિક કરી પહોંચીએ એ ટીચિંગ-લર્નિંગની દુનિયામાં, જ્યાં મળે છે ત્રણ યાર:

 ટીચર, બચ્ચે ઔર સાથ મેં મટિરિયલ!

રીડિંગ રીલ્સ

શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી સાથે મળીને શીખવા માટેના સાધનો બનાવે છે. મટિરિયલ તૈયાર થાય તે પહેલાં જ બાળકો વિષય વસ્તુ શીખી જાય છે.

વર્ગખંડનું સૈન્ય અને શિક્ષકનું 'રાજ' !

વર્ગખંડનું સૈન્ય અને શિક્ષકનું 'રાજ' !

“કોઈ ક્યાંકથી ચોક લઈ આવો” - વર્ગખંડમાં આપણો આ ડાયલોગ પૂરો થાય ન થાય, ત્યાં તો સામે બેઠેલા સૈન્યમાંથી (હા, આપણાં બાળકો જ ને!) બે-ચાર અને ક્યારેક તો આઠ-દસ સૈનિકો દોટ મૂકે છે. શિક્ષક તરીકેના આપણા અવતરણ પછીનો આ રોજનો અનુભવ છે. Feel like a small kingdom - જાણે કે કોઈ રાજા આદેશ કરે અને તેની ટીમ તરત કામે લાગે!

પરંતુ વિચારો કે, ખરેખર તે સમયે આપણે પોતાને રાજા જેવું 'ફીલ' થવા દઈએ છીએ ખરા? કે પછી કંટાળો વ્યક્ત કરતા ડાયલોગ મારીએ છીએ - "અલ્યા ઊભા રહો, એક જાય, બાકીના પાછા આવો, બેસી જાઓ!" રોજબરોજની આ ઘટના પ્રત્યે જો બારીકાઈથી વિચાર કરીએ તો બે બાબતો સમજાશે:

1.બાળકોને આપણા વર્ગખંડમાં જકડાઈ રહેવું ગમતું નથી. તેમને કંઈક બહાનું મળે કે તરત જ બહાર નીકળવું હોય છે.

2.બાળકોને આપણે કહીએ તેમ કરવું ગમે છે; તેમને બસ બેસી રહીને આપણને સાંભળતા રહેવું ગમતું નથી.

હવે “એકને કહેતા આઠ દોડે” તેવી ઘટનામાં અકળાઈ જવાને બદલે, થોડી દ્રષ્ટિ બદલીને ગૌરવભેર 'રાજા' બની આ ઘટનાને માણીએ તો ખ્યાલ આવશે કે આપણી પાસે કેટલો 'એનર્જેટિક ફોર્સ' (ઊર્જાવાન સૈન્ય) છે.

બીજી તરફ, આપણે આપણી માન્યતાને (માન્યતા એટલા માટે કે માનીએ છીએ ખરાં, પણ હજુ તેને માણતા નથી) યાદ કરીએ - જેમાં આપણે સૌ માનીએ છીએ કે, “વર્ગખંડમાં સતત બોલવાને બદલે બાળક સાથે સંવાદ કરીએ અને બાળકોને જાતે કંઈક કરવા દઈએ તો તેઓ વધુ ઝડપથી અને આનંદથી શીખે છે.” પરંતુ, આપણા માનવસહજ સ્વભાવને કારણે આપણે ઘણીવાર કંટાળો અનુભવીએ છીએ અને બહાના આપીએ છીએ કે - "આ બધું ક્યારે કરીએ? કોણ કરે? જો પ્રવૃત્તિ જ કરવા રહીએ તો અભ્યાસક્રમનું શું?"

"આ કોણ કરે?" તેનો જવાબ એ જ રાજાની સેના છે જે તમારા એક બોલ પર દોડી જાય છે. આપણી પાસે રહેલી આ તાકાતનો જો આપણે માહિતીસભર ઉપયોગ કરીએ, તો આ બાળકો આપણો પડ્યો બોલ ઝીલવા તૈયાર જ હોય છે. "ક્યારે કરીએ?" તેનો જવાબ આપણી માન્યતામાં જ છે - વર્ગખંડમાં 'ટીચિંગ'ને નામે 'ટીચવા' (પીટવા) લાગીએ તેના કરતાં, બાળકો પોતે કરેલી પ્રવૃત્તિ વડે વધુ સારું શીખે છે! વર્ગખંડમાં આપણો બોલવાનો સમય ઘટાડીને તે સમય બાળકોને આપી દઈએ તો કેવું? આવો જ એક પ્રયત્ન આપણી શાળાના શિક્ષક મધુરે કર્યો! સમજીએ તેમણે શું કર્યું, તેમના જ શબ્દોમાં... ચોપડીના પાનામાંથી ચોગાનમાં: જાતે બનાવ્યું 'હનીબી ટ્રેપ'!

ધોરણ-7 ના અંગ્રેજીના પાઠ્યપુસ્તકમાં એક પ્રવૃત્તિ છે - 'Honeybee Trap' (મધમાખી/માખી પકડવાનું સાધન) બનાવવાની. મેં બાળકોને અંગ્રેજીમાં આપેલી સૂચનાઓ વાંચીને જાતે જ આ સાધન બનાવવા કહ્યું. મજાની વાત એ હતી કે બાળકોને ખબર જ નહોતી કે અંતે તેઓ શું બનાવવા જઈ રહ્યા છે!

જ્યારે જરૂરી વસ્તુઓ મંગાવવામાં આવી, ત્યારે જ વિદ્યાર્થીઓના પ્રશ્નોની વણઝાર શરૂ થઈ ગઈ:

●      "સાહેબ, ખાટા બોર ચાલશે?"

●      "સફરજન બગડેલું હોય તો ચાલે?"

●      "જામફળનો આમાં શું ઉપયોગ હશે?"

મેં માત્ર એટલું જ કહ્યું, "બસ, અત્યારે આ વસ્તુઓ ભેગી કરો, શું બનશે એ પછી જોઈશું!" દરેક ગ્રુપના લીડર અને સભ્યોએ પાઠ્યપુસ્તકની અંગ્રેજી સૂચનાઓ જાતે વાંચી, સમજી અને સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ અમલ શરૂ કર્યો. પરસ્પર ચર્ચા દ્વારા તેઓ અંગ્રેજીના અઘરા શબ્દો ઉકેલતા ગયા અને પ્રવૃત્તિ આગળ વધી. બાળકોએ જોયું કે: પ્લાસ્ટિકની બોટલને કાપીને તેને ઊંધી ગોઠવવામાં આવી. તેમાં પાણી, ખાંડ, લીંબુનો રસ અને જામફળ-સફરજનના ટુકડા નાખવામાં આવ્યા. જ્યારે આ બધું મિશ્રિત થયું ત્યારે એક ચીકણું અને સુગંધિત પ્રવાહી તૈયાર થયું.

જ્યારે આખું મોડલ તૈયાર થઈ ગયું અને મેં તેની કાર્યપદ્ધતિ સમજાવી ત્યારે બાળકોના ચહેરા પરની ખુશી અદભૂત હતી! તેમને સમજાયું કે ફળોની સુગંધથી આકર્ષાઈને માખી-મચ્છરો અંદર જાય છે અને પેલા ચીકણા પ્રવાહીમાં ફસાઈ જાય છે. આ પ્રવૃત્તિ દ્વારા વિદ્યાર્થીઓ માત્ર અંગ્રેજી વાંચતા અને સમજતા જ ન શીખ્યા, પરંતુ 'જાતે કરીને શીખવાનો' (Learning by doing) આનંદ માણ્યો.

- મધુર નવાનદીસર, ભાષા શિક્ષક

મધુરનો અનુભવ આપણી સામે છે અને આપણો પોતાનો વર્ગખંડ પણ! હવે આપણે જ વિચારવાનું છે કે આપણા એ સૈન્યને વર્ગખંડમાં બેસાડી રાખીને 'ટીચિંગ'ના નામે કંટાળો આપવો છે, કે પછી રાજાની જેમ માર્ગદર્શક બની તેમની અંદર રહેલી ઊર્જાનો ઉપયોગ કરી, તેમને દોડાવીને આનંદ સાથે શીખતા કરવા છે!

ચોઈસ તમારી છે! ત્યાં સુધી આ ફોટાઓ દ્વારા માણો બાળકોની એનર્જીને!

રીડિંગ રિલસ -

પ્રેક્ટિકલ પેડાગોજી : શિક્ષકે વર્ગખંડમાં 'રાજા' કે 'સરમુખત્યાર' બનવાને બદલે એક માર્ગદર્શક (Facilitator) બનવું જોઈએ. બાળકોમાં રહેલી અખૂટ ઉર્જાને નકારાત્મક શિસ્તમાં વેડફવાને બદલે રચનાત્મક કાર્યોમાં વાળવી જોઈએ.