જૈસા ફિલ્મો મેં હોતા હૈ !

જૈસા ફિલ્મો મેં હોતા હૈ !

ફિલ્મો એ માત્ર મનોરંજનનું સાધન નથી, પણ શીખવા માટેનું એક અદ્ભુત  માધ્યમ છે. ઘણીવાર આપણે ફિલ્મોને માત્ર ટાઇમપાસ ગણીને બાજુ પર મૂકી દેતા હોઈએ છીએ, પણ વાસ્તવમાં આખા સમાજનું અજાણતા થતું શિક્ષણ મોટેભાગે ફિલ્મો દ્વારા જ થઈ રહ્યું હોય છે.

જરા વિચારી જુઓ, '૩ ઇડિયટ્સ' જોયા પછી કેટલાય એવા વાલીઓ હશે જેમણે પોતાના બાળકને પ્રેમથી પૂછ્યું હશે કે, "બેટા, તારે મોટો થઈને ખરેખર શું કરવું છે?" એવા કેટલાય સંવેદનશીલ માતા-પિતા હશે જેમણે 'તારે ઝમીન પર' જોયા પછી, પોતાનું બાળક બરાબર વાંચી-લખી નથી શકતું તો તેની પાછળ આળસ નહીં પણ 'ડિસ્લેક્સિયા' જેવી કોઈ તકલીફ જવાબદાર છે કે નહીં, તેની ચકાસણી કરાવી હશે!

ફિલ્મો એક ઉત્તમ પુસ્તકની જેમ આપણને વિચારવાની જુદી જુદી દિશાઓ આપે છે. જે અનુભવો આપણે ક્યારેય જીવનમાં કર્યા નથી, અથવા કદાચ ભવિષ્યમાં પણ ક્યારેય કરવાના નથી, તેવી અજાણી પરિસ્થિતિઓમાં મુકાયેલા પાત્રો આપણને આપણા પોતાના મર્યાદિત અનુભવ કરતાં ઘણો જુદો અને વ્યાપક દૃષ્ટિકોણ પૂરા પાડે છે. જ્યારે આપણે અન્યના દૃષ્ટિકોણથી જોતા અને વિચારતા થઈએ છીએ, ત્યારે આપણી વિચારસરણી વિશાળ બને છે. આપણી સામે કોઈ એક પરિસ્થિતિમાં શું શું થઈ શકે, તેના કેવા અવનવા વિકલ્પો સર્જાઈ શકે, તેની સમજણ વિસ્તરે છે. "જો એ પરિસ્થિતિમાં હું હોત, તો શું કરત?" તેવી કલ્પનાઓ પણ માણસ કરતો જાય છે. સૌથી અગત્યની વાત એ છે કે, એક સારી ફિલ્મ આપણને એક તદ્દન જુદા જ ભાવવિશ્વનો જીવંત અહેસાસ કરાવી જાય છે.

આ વર્ષે શાળામાં સામાજિક વિજ્ઞાનનું નવું પુસ્તક આવવાનું હતું, તેથી બ્રિજ કોર્સના ભાગરૂપે બાળકોને એક સરસ ફિલ્મ બતાવવાનો વિચાર આવ્યો. 'હોપર્સ' (Hoppers) નામની એક એનિમેશન ફિલ્મ જે આપણને 'જિયો હોટસ્ટાર' (JioHotstar) પર હિન્દી ભાષામાં પણ મળી જાય છે, તે પસંદ કરી. ફિલ્મ અગાઉ જોયેલી જ હતી, પણ વર્ગખંડમાં બતાવતા પહેલાં ફરીથી એકવાર ઝડપથી જોઈ લીધી, જેથી તેના આધારે બાળકો સાથે કેવા પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓ અને ચર્ચાઓ કરી શકાય તેનો ચોક્કસ ખ્યાલ આવી જાય.

આ એક બહુ સાદી, સરળ અને એનિમેશન આધારિત ફિલ્મ છે. પણ તે એટલી બધી રસપ્રદ અને હૃદયસ્પર્શી છે કે જો કોઈ મોટી ઉંમરની વ્યક્તિ પણ તેને જોવાનું શરૂ કરે, તો અધવચ્ચેથી અટકાવી ન શકે! વાર્તા બહુ નાનકડી છે. એક શહેરમાં રહેતી નાની છોકરીની આ વાત છે, જે હવે તેની કિશોરાવસ્થામાં પ્રવેશવાની તૈયારીમાં છે. તેને પશુઓ, પક્ષીઓ અને નાનકડા જીવજંતુઓ પ્રત્યે અપાર પ્રેમ અને સહાનુભૂતિ છે. તે આ મૂંગા જીવોને બચાવવા માટે અને તેમની સાથે મૈત્રી કરવા માટે આખી દુનિયા સામે લડવા પણ તૈયાર થઈ જાય છે. તેના નાની તેને શાંતિથી એક તળાવના કિનારે બેસાડીને, મનુષ્ય સિવાયની પ્રકૃતિની જે સૃષ્ટિ છે, તેના સુંદર અવાજો સાંભળતા અને અંદરથી શાંત થતા શીખવે છે.

ત્યારબાદ વાર્તામાં કેટલાક સંઘર્ષો ઊભા થાય છે અને છેલ્લે એ સંઘર્ષોના અંતે જે સત્ય બહાર આવે છે તે એ છે કે—"આ સુંદર પૃથ્વી માત્ર મનુષ્યો માટે જ નથી બની. બરાબર આપણા કવિ  કવિ ઉમાશંકર જોશીની અમર કાવ્યપંક્તિઓને ચરિતાર્થ થતા જોતા હોય એમ લાગે -

"વિશાળે જગવિસ્તારે નથી એક જ માનવી,

પશુ છે, પંખી છે, પુષ્પો છે, વનોની છે વનસ્પતિ."

વાર્તામાં સતત રમૂજ , સાયન્સ એન્ડ ટેક્નોલોજી અને પર્યાવરણની વાતો વણાયેલી છે. તેની સાથે સાથે આપણા સહઅસ્તિત્વ પાછળનું જે સામાજિક અને માનવીય વિજ્ઞાન છે, તે જાણે કે આપણે જોઈ શકીએ છીએ.

ફિલ્મનો પહેલો ભાગ પૂરો થયા પછી, બાળકો સાથે Reflection માટે કેટલાક પ્રશ્નોત્તરી કરી. આ સંવાદ દ્વારા પ્રશ્નો ઊભા કર્યા કે: આવી પરિસ્થિતિમાં શું કરાય? શું ન કરાય? કેવી રીતે કરાય? હવે આગળ શું થશે? બાળકો રસપૂર્વક પોતાના વિચારો રજૂ કરીને છૂટા પડ્યા. બીજા દિવસે પણ આ જ ચર્ચાને આગળ વધારીને આખી મૂવી પૂરી કરી.

ફિલ્મ પૂર્ણ થયા પછી અમે ફરી એકવાર ચિંતન કરવા બેઠા. આ વખતે અમે એક પ્રયોગ કર્યો, જેને અમે નામ આપ્યું: 'અમારી ખીચડી'.

પૂછ્યું: "જ્યારે આપણે એક કોળિયો ખીચડી ખાઈએ છીએ, ત્યારે આપણે તેના માટે ખરેખર કોનો કોનો આભાર માનવો જોઈએ?"

અમારી સામે 70 થી 75 વિદ્યાર્થીઓનો મોટો સમૂહ એકસાથે બેઠો હતો. અમે આ આભારની સાંકળ શરૂ કરાવી:

●      સૌથી પહેલાં બાળકે કહ્યું: "મમ્મીનો, કારણ કે મમ્મીએ ખીચડી બનાવી."

●      શિક્ષકે  પ્રશ્ન કર્યો: "પણ મમ્મી ચોખા ક્યાંથી લાવી?"

●      બાળકે કહ્યું: "પપ્પા બજારમાંથી ખરીદી લાવ્યા." એટલે પપ્પાનો આભાર!

●      પપ્પા ક્યાંથી લાવ્યા? દુકાનદાર પાસેથી. તો દુકાનદારનો આભાર!

●      દુકાનદાર કોની પાસેથી લાવ્યો હશે? હોલસેલ વેપારી પાસેથી. તો તેનો આભાર!

●      જથ્થાબંધ વેપારી સુધી અનાજ કેવી રીતે પહોંચ્યું? કોઈ ટેમ્પો કે ટ્રક ચાલક તેને લાવ્યો હશે, તો તેનો આભાર!

●      એ ટેમ્પો કે ટ્રક જે કંપનીએ બનાવ્યો, તેની ડિઝાઇન તૈયાર કરનાર એન્જિનિયર અને ફેક્ટરીના મજૂરોનો આભાર!

●      સૌથી અગત્યનું, એ વાહનમાં વપરાયેલું પેટ્રોલ કે ડીઝલ ક્યાંથી આવ્યું? તો વાત પહોંચી ઈરાન, અમેરિકા કે ઈઝરાયેલ જેવા દેશોની વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા અને ક્રૂડ ઓઈલ સુધી!

●      ખેતરમાંથી અનાજ લાવવા માટે ટ્રેક્ટરનો ઉપયોગ થયો, તો ટ્રેક્ટર ચાલકનો આભાર!

●      ટ્રેક્ટરના ટાયર કોઈકે તો બનાવ્યા હશે ને? ટાયર માટે જંગલમાંથી રબર ભેગું કરનાર અજાણ્યા શ્રમિકનો આભાર!

આમ કરતાં કરતાં અમે એક-એક વ્યક્તિનું કામ ગણાવતા ગયા અને એ ભૂમિકા ભજવનાર બાળક વર્ગમાં ઊભો થતો ગયો. અંતે, 70-75 બાળકોની સંખ્યા પણ ઓછી પડી! આ પ્રયોગથી તમામ બાળકોને એક અહેસાસ થયો કે: "આપણે જ્યારે માત્ર એક કોળિયો ખીચડી મોઢામાં મૂકીએ છીએ, ત્યારે તેની પાછળ આખી દુનિયાના લાખો લોકોનું પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ યોગદાન રહેલું હોય છે!"

આ સ્થિતિમાં જો કોઈ મનુષ્ય એવું વિચારે કે, "આ માત્ર મારી જ દુનિયા છે અને બીજા કોઈ મારા કામના નથી", તો તે કેટલી મોટી મૂર્ખતા છે! 'હોપર્સ' મૂવીમાં જે પર્યાવરણીય અને સહઅસ્તિત્વની વાત કરવામાં આવી હતી, તેનો વાસ્તવિક અહેસાસ અમે આ 'ખીચડી પ્રયોગ' દ્વારા પ્રસ્થાપિત કર્યો.

સૌએ સાથે મળી કન્કલ્યુઝન કર્યું કે  જો આપણે બધા પૃથ્વી પર સાથે જીવીશું, તો મતભેદો પણ થશે અને સંઘર્ષો પણ થશે. પરંતુ જો આપણે એકબીજા સાથે સંવાદ કરીશું અને તાર્કિક દૃષ્ટિકોણથી વિચારતા થઈશું, તો આજે જે રીતે જીવીએ છીએ તેના કરતાં ઘણું બહેતર જીવન જીવી શકીશું.

'હોપર્સ' ફિલ્મે અમને એક એવી 'હોપ' આપી કે જેનાથી અમારી શાળાનો જે મુખ્ય મંત્ર છે : "સર્વે ભવન્તુ સુખિનઃ" (સૌ સુખી થાઓ) તેને અમે બાળકોના હૃદયમાં ઉગતો જોઈ શક્યા.

તમે પણ તમારા સ્તરે આ પ્રયોગ ચોક્કસ કરી જોજો. . જો બાળકોને આ 'હોપર્સ' મૂવી બતાવી શકો તો ઘણું જ સારું. અને જો કોઈ કારણસર ફિલ્મ બતાવવી શક્ય ન હોય, તો એટલીસ્ટ આપણે પોતે આ ફિલ્મ જોઈને તેની વાર્તા બાળકોને કહીએ અને તેના આધારે આવી ચર્ચા ચગાવીએ.. અહીં મહત્વ ફિલ્મનું નથી, મહત્વ ફિલ્મ જોયા પછી થતી વૈચારિક મંથનની પ્રક્રિયાનું છે. જ્યારે આપણે આવી ચર્ચાઓ ચગાવીશું, ત્યારે બાળકો આજે જેવા છે તેના કરતાં અંદરથી થોડાક વધુ સંવેદનશીલ અને બદલાયેલા જરૂર બનશે. આવી અમને પૂરી શ્રદ્ધા છે!

અભ્યાસિકસહાભ્યાસિક

અભ્યાસિકસહાભ્યાસિક

આ અભ્યાસિક કહેવાય અને આ સહ અભ્યાસિક; આ શૈક્ષણિક કહેવાય અને આ ઇતર. ઘણાં વર્ષોથી આપણા મગજમાં આ ખાનાંઓ સજ્જડ બની ગયાં છે. આપણે જ્યાં જીવન જીવીએ છીએ ત્યાં (ઔપચારિક) શિક્ષણનો ઉપયોગ થતો નથી અને શિક્ષણ હોય ત્યાં જીવનને પ્રવેશવા દેતા નથી.કુદરતે અખંડ રચેલી આ ધરતીને માણસ પોતાના હિસ્સો માની વાડ કરવા માંડે તેમ શીખવાના આ વાડા ક્યાંથી આવ્યા?

સામાન્ય રીતે વાતવાતમાં ભારતીય સંસ્કૃતિથી પોરસાઈ જઈએ છીએ પણ આપણને એ મૂળ ભારતીય શિક્ષણ વ્યવસ્થા ન જાણે કેમ યાદ આવતી નથી? જ્યારે કોઈ એક સમયે કોઈ એક વિષય શીખવાનો નહોતો ! 

• આશ્રમ કે મહાવિદ્યાલયના કેટલાંક કામ કરવાનાં હતાં.
•  પોતાના પરિવેશમાંથી સમસ્યાઓ શોધવાની હતી. 
• તે કેટલા ઉકેલ  મળી શકે તેની જૂથમાં બેસી  ચર્ચા કરવાની  હતી. 
• તે પૈકી કયા ઉકેલ થઈ શકે એવા છે અને સમષ્ટિ માટે ઉચિત છે તે પસંદ કરવાનું હતું. 
• એ ઉપાયો પૈકી સૌથી ઉત્તમ ઉપાયને પસંદ કરી તેનું આયોજન કરવાનું હતું.
• એ સમસ્યાનો ઉકેલ કરવાનો પ્રયત્ન કરવાનો હતો.

આ આખી પ્રક્રિયા દરમિયાન કોઈ વાડાબંધી વગર બધા વિષયો શીખતા જવાતા હતા. આ વ્યવસ્થા આગળ પૂર્ણવિરામ કોણે મૂક્યું ?

મેકોલે - નામ તો સૂના હોગા !?

જેણે ચોક્કસ વ્યવસાય માટે જ શિક્ષણ એવી વ્યવસ્થાઓ ઊભી કરી બાળકોને ચાર દીવાલોની અંદર પૂરી દીધાં અને આપણને અફસોસ તો એ વાતનો હોવો જોઈએ કે આપણે સૌ આટલાં વર્ષો પછી પણ એ દીવાલો તોડવાનું તો ઠીક નીચી કરવાનું પણ વિચારી શકતા નથી.  આપણે  જાણે કે એ સમજવામાં અક્ષમ થઈ ગયા છીએ કે શિક્ષક સમજાવ્યા કરે એટલે નહિ શીખવા માટે શીખનારે સક્રિય થવું પડે !  આપણે જ આપણી આ અક્ષમતા દૂર કરવી પડશે.

કેવી રીતે કરીશું ? ધીમે ધીમે શાળાનું સંચાલન વિદ્યાર્થીઓને સોંપતા જઈએ. શરૂઆતમાં એમને અને આપણને મુશ્કેલીઓ પડશે કારણ કે બંને પક્ષે એ રીતે સંચાલિત શાળાનો કોઈ પૂર્વાનુભવ નથી.

આપણી શાળામાં આ રીતે સંચાલન વ્યવસ્થા માટે ચાર જૂથની રચના થઈ પછી એમને થોડો સમય લીડર ઉપલીડર વગર શાળા સંચાલન કરવા દીધું.. એટલે જૂથ પોતે પોતાના પૈકીમાં કોનામાં લીડરશીપના ગુણ વધુ છે તે પારખી શકે. ત્યારબાદ જૂથના લીડર અને ઉપલીડરની ચૂંટણી કરી. આ ચૂંટણીએ અમને આઠ લીડર - ઉપલીડર સિવાય અમારો ચૂંટણી અધિકારી તુષાર પણ  અમને આપ્યો. ચૂંટાયેલા આઠે સભ્યોએ એ જ દિવસે પ્રમુખ ઉપપ્રમુખની ચૂંટણી માટેનું આયોજન કરવાનું તુષારને - મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી જાહેર કરીને સોંપી દીધું. અત્યાર સુધી એ પ્રક્રિયામાં એક શિક્ષક પણ ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં જોડાયેલા રહેતા પરંતુ આ વર્ષે તેઓને લાગ્યું કે તેઓ જાતે જ કરી લેશે.

તુષારે  તેની એક ટીમ બનાવી. બધાંએ મળી ચૂંટણી કરાવવા માટે કયાં કયાં કામ કરવાનાં થશે તેની યાદી તૈયાર કરી. સૌથી લાંબુ કામ હતું મતદાર યાદી તૈયાર કરવાનું. ગત વર્ષ સુધી આધાર ડાયસ પરથી બધા વિદ્યાર્થીઓની યાદીની પ્રિન્ટ આઉટ લઈ લેવાતી - એ જ અમારી મતદાર યાદી બની જતી હતી. પરંતુ એમણે આ વખતે નક્કી કર્યું કે ધોરણ વાર - ગ્રુપ વાર યાદી તૈયાર કરવી જોઈએ.

કમ્પ્યુટરમાં ટાઈપિંગની જે પ્રેક્ટિસ કરી હતી એના આધારે એમના પૈકી ઘણાની આંગળીઓ હવે કીબોર્ડની કી બરાબર ઓળખતી થઈ ગઈ છે. ગૂગલે ડૉક  શીખવામાં એમને 15 મિનિટ જ લાગી. એક આખી ટીમ મંડી મતદાર યાદી તૈયાર કરવા. અમારા એટલે કે શિક્ષકોના ભાગે કમ્પ્યુટર કૌશલ્યની વાવણીને હવે લહેરાતી જોવાના આનંદ લેવા સિવાય બીજું કોઈ કામ રહ્યું નહોતું !

ચૂંટણી પંચે ચૂંટણી જાહેર કરી.  ઉમેદવારો જુદા જુદા આઈડિયાઝ વિદ્યાર્થીઓ સાથે - એસએમસીના સભ્યો સાથે - શિક્ષકો સાથે ચર્ચા કરવા લાગ્યા. કેટલાકને લાગતું કે શાળામાં જે ઈંટ રેતી વગેરે થોડું નકામું જાય છે તે નકામું ન જવું જોઈએ. તો કોઈકને થતું કે જ્ઞાનસેતુ અને જ્ઞાન સાધનામાં હજુ ઓછા વિદ્યાર્થીઓ મેરીટમાં આવે છે. તો કોઈકને વળી કબડ્ડી ખોખો જેવી રમતોમાં રાજ્ય સુધી ન પહોંચવાનું ખટકે કોઈકને વળી શાળાનું બંધારણ નો ડ્રાફ્ટ બની ગયો હોય તો એ હજુ રજૂ કેમ નથી થતો  તેની ફિકર થતી! એમ સૌ પોતપોતાના આવા મેનિફેસ્ટો સાથે મથવાનું શરૂ કર્યું. 

ચૂંટણીનો દિવસ આવ્યો અને એટલો વરસાદ કે સવારથી જ અમારા આ પ્રથમ વખત ચૂંટણી કરતા અધિકારીઓ વિમાસણમાં પડ્યા કે હવે શું કરીશું? 

પરંતુ તેઓએ તેમના તરફથી તૈયારી શરૂ રાખી અને એવા વરસાદી માહોલમાં પણ ચૂંટણી યોજાઈ ગામના સરપંચથી લઈને શિક્ષકો તેમજ વિદ્યાર્થીઓ સૌએ મતદાનમાં ભાગ લીધો. મતદાન પ્રક્રિયા દરમિયાન મતદાન મથકના અંદરના દૃશ્યો હૂબહૂ આપણને સૌને આપણી ચૂંટણી વખતની સ્થિતિની યાદ અપાવે તેવાં હતાં. અમારા નીતિનને તો ભૂખ પણ લાગી હતી અને ફરજ પણ બજાવવાની હતી અને એના કારણે તેણે જે રીતે પોતાનો નાસ્તો પૂરો કર્યો એ જોવા જેવું  હતું. મતદાન પૂરું થયું પછી બધાને તાલાવેલી પરિણામની હતી. પણ મતદાન પ્રક્રિયા જ સાડા પાંચ સુધી ચાલી એટલે ગણતરીની તારીખ બીજા દિવસની થઈ. 

ચોગાનમાં સૌ ભેગાં થયાં. એક પછી એક મત નીકળતો જાય બોર્ડ પર કાપા વચ્ચે હરીફાઈ શરૂ થઈ. આ હરીફાઈમાં તેમના સૌ વચ્ચે જળવાયેલી રહેલી મૈત્રી જોઈને હૈયે ટાઢક વળતી. એકબીજાને વાહ - ઉદઘાટન - આવ્યો આવ્યો - એક મત આવ્યો…. જેવા શબ્દો વડે એકબીજાને પ્રોત્સાહિત કરતા રહ્યા. અડધી ગણતરી પછી પરિણામ નક્કી જેવું થયું એટલે ઉમેદવારોએ જીતનારને અભિનંદન આપવા શાળાબાગમાંથી છડી બનાવવા માંડી. જીત જાહેર થઈ. 

પ્રમુખ - ઉપ પ્રમુખને સૌથી પહેલાં અભિનંદન તેમના જ હરીફોએ આપ્યા… ને પછી નાનકડું સરઘસ નીકળ્યું…એમની આ મસ્તીની વચ્ચે આપણા ભવિષ્યની હસ્તી રહેલી લાગી.. કે તેઓ જ આ સહજતા રાખી શકે અને આપણનેય એ સહજતા શીખવી શકે. 

જોઈએ આ પ્રમુખ - ઉપપ્રમુખની ચૂંટણીની પ્રક્રિયાનાં દૃશ્યો…