Teacher is absent But Learning is Present

આજના આધુનિક યુગમાં શિક્ષણ માત્ર પુસ્તકીય જ્ઞાન પૂરતું મર્યાદિત નથી રહ્યું, પરંતુ તે વિદ્યાર્થીઓની સર્જનાત્મકતા, સ્વનિર્ભરતા અને ટેકનોલોજીના સચોટ ઉપયોગ પર કેન્દ્રિત બન્યું છે. તાજેતરમાં શાળામાં 'વિકસિત ભારત'ના વિઝનને ધ્યાનમાં રાખીને ચિત્ર સ્પર્ધા અને વક્તૃત્વ સ્પર્ધાનું એક અદ્ભુત આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ સમગ્ર આયોજન પાછળ શાળાનો હેતુ એવો જરાય નહોતો કે બાળકો કેટલું ઉત્તમ, મોટું કે પરફેક્ટ પરિણામ લાવે છે (એટલે કે અંતિમ પરિણામ કે ગુણવત્તાનું સ્તર કેટલું ઊંચું છે તે મહત્વનું નહોતું), પરંતુ મૂળ ઉદ્દેશ્ય એ હતો કે બાળકો જાતે શીખતા થાય, જાતે પ્રયાસ કરે અને સમૂહમાં એકબીજા પાસેથી શીખે.

આ સમગ્ર આયોજનનું સૌથી હૃદયસ્પર્શી અને સાચું આશ્ચર્યજનક પાસું એ રહ્યું કે, "Teacher is not available, but learning is 100% there." — એટલે કે શિક્ષક દ્વારા કોઈ તૈયાર ભાષણ, માર્ગદર્શન કે હસ્તક્ષેપ કરવામાં આવ્યો ન હતો. અહીં મુદ્દો એ નહોતો કે બાળકો કેટલું શાનદાર કામ કરી બતાવે છે, પરંતુ મહત્વનું એ હતું કે બાળકોએ જે પણ કર્યું, તે સંપૂર્ણપણે પોતાની મેળે કર્યું. શાળાનું મૂળભૂત ધ્યેય જ એ હતું કે બાળકો કોઈના પર આધારિત ન રહેતા પોતાની મેળે જ્ઞાન મેળવતા થાય. જ્યારે બાળકોને તેમના ભરોસે છોડવામાં આવ્યા, ત્યારે તેમણે આ સ્વતંત્રતાને સ્વીકારીને શીખવાની અદ્ભુત પ્રક્રિયા શરૂ કરી. કોઈ હોમવર્ક કે દબાણ વગર, માત્ર પોતાની જિજ્ઞાસા અને ઉત્સાહના જોરે તેમણે જાતે જ જ્ઞાનનું સર્જન કર્યું. આ જ સાચું શિક્ષણ છે, જ્યાં અંતિમ પરિણામ કરતાં શીખવાની પ્રક્રિયા અને સ્વનિર્ભરતા વધુ મહત્વની બની જાય છે.

શાળાના આ વિચારને સાર્થક કરતા જ્યારે બાળકોને જાતે જ તૈયારી કરવાનું કહેવામાં આવ્યું, ત્યારે તેમની અંદર રહેલી ક્ષમતાઓ બહાર આવી. બાળકોએ જાતે જ કમ્પ્યુટર અને સ્માર્ટફોનનો ઉપયોગ કરી ઇન્ટરનેટ પર સર્ચ કર્યું. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત 'જેમિની' (Gemini) અને અન્ય ટેકનોલોજીની મદદથી પોતાના વક્તવ્ય માટે જરૂરી મુદ્દાઓ અને માહિતી જાતે જ એકત્રિત કરી. અહીં બાળકો કેટલું સારું બોલ્યા કે કેટલું સરસ ચિત્ર દોર્યું તેના કરતાં એ વાત વધુ મૂલ્યવાન હતી કે તેમણે જાતે શીખવાની (Self-Learning Skill) આખી મથામણ જાતે જ પાર પાડી હતી.

જ્યારે બાળકોને પોતાની તૈયારી જાતે કરવાની હતી, ત્યારે આ પ્રવૃત્તિનું સૌથી મોટું જમા પાસું વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચેનો પરસ્પર સહયોગ અને સમૂહ ભાવના બનીને બહાર આવ્યું. બાળકોને સ્પષ્ટ સૂચના આપવામાં આવી હતી કે, "એકવાર તમારા પોતાના વક્તવ્ય તૈયાર થઈ જાય, પછી તમારે એકબીજા સાથે રૂબરૂ વક્તવ્ય બોલીને શેર કરવાના છે; જેથી તમને બોલવાની પ્રેક્ટિસ પણ થાય અને જો સામેવાળા મિત્રના વક્તવ્યમાં કોઈ મહત્વનો મુદ્દો રહી જતો હોય, તો તે એકબીજા પાસેથી શીખીને ઉમેરી શકે." આ પ્રક્રિયા દરમિયાન જ્યાં-જ્યાં જે-જે બાળકોને મુશ્કેલી પડતી, ત્યાં 'કન્વીનર' તરીકે ભારતીએ આગળ આવીને તેઓને ખૂબ સરસ રીતે મદદ કરી હતી. એટલે કે અહીં ભલે સ્પર્ધા હતી, છતાં બાળકોમાં એકબીજાને શીખવવાની, સમજાવવાની અને સૌને સાથે લઈને આગળ વધવાની સાચી માનવીય ભાવના જોવા મળી હતી. આ પ્રક્રિયાથી વર્ગખંડમાં એક તંદુરસ્ત અને હકારાત્મક વાતાવરણ ઊભું થયું, જ્યાં કોઈ સ્પર્ધાની ઈર્ષ્યા નહીં પરંતુ સાથે મળીને ખીલવાની ભાવના હતી. બાળકોએ એકબીજાની ભૂલો સુધારી, નવા વિચારો વહેંચ્યા, મંચ પર બોલવાનો ડર ભગાડ્યો અને સમૂહમાં કામ કરવાનો અસલી આનંદ માણ્યો. એકલા શીખવા કરતા 'સાથે મળીને જાતે શીખવું અને એકબીજાને શીખવવું' એ આ પ્રવૃત્તિનો મૂળ આત્મા હતો.

બાળકોની આ સ્વયંભૂ મહેનત, ભારતીનો સહયોગ અને પરસ્પર પ્રેક્ટિસનું પરિણામ ત્યારે વધુ સોળે કળાએ ખીલ્યું જ્યારે ભારતીએ ક્લસ્ટર કક્ષાની સ્પર્ધામાં પહેલો નંબર મેળવ્યો! આ સફળતાએ સાબિત કરી દીધું કે જ્યારે બાળકોને સાચી તક મળે અને તેમની ક્ષમતા પર વિશ્વાસ મૂકવામાં આવે, ત્યારે તેઓ પોતાની જાતને શ્રેષ્ઠ રીતે સાબિત કરી દેતા હોય છે. તેમને કોઈ રેડીમેડ તાલીમની જરૂર નથી હોતી, પરંતુ યોગ્ય વાતાવરણ અને સ્વતંત્રતાની જરૂર હોય છે.

આવા સચોટ અભિગમથી બાળકોમાં નીચે મુજબના ગુણોનો સહજ વિકાસ થયો:

● જાતે શીખવાની વૃત્તિ (Independent Learning): કોઈની મદદ કે તૈયાર રેડીમેડ સામગ્રી વગર ખુદ શીખવાની અદ્ભુત ક્ષમતા કેળવાઈ.

● સહયોગ અને લીડરશીપ (Peer Collaboration): કન્વીનર તરીકે ભારતીની મદદ અને અન્ય બાળકોનું એકબીજાને શીખવવું તેમજ સાથે મળીને આગળ વધવાની ઉત્તમ આદત પડી.

● ટેકનોલોજીનો રચનાત્મક ઉપયોગ: આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને ડિજિટલ સાધનોનો ઉપયોગ કરીને પોતાની જાતે માહિતી મેળવતા થયા.

● આત્મવિશ્વાસ અને સિદ્ધિ: પરિણામ કેવું આવશે તેની ચિંતા કર્યા વગર માત્ર જાતે પ્રયાસ કરવાનો આનંદ અને અંતે ક્લસ્ટર કક્ષાએ પ્રથમ નંબર મેળવીને પોતાની પ્રતિભા સાબિત કરવાનો અદભુત આત્મવિશ્વાસ જોવા મળ્યો.

આ પ્રવૃત્તિએ સાબિત કરી દીધું કે શિક્ષણમાં માત્ર ઉત્તમ પરિણામ લાવવા કરતાં બાળકોનું 'જાતે શીખવું' અને 'સમૂહમાં સહયોગથી આગળ વધવું' વધુ મહત્વનું છે. જ્યારે શાળા બાળકોને માત્ર માર્ગદર્શન આપીને તેમને 'જાતે શીખતા' થવા માટે ખુલ્લું મેદાન આપે છે, ત્યારે "Teacher is not available, but learning is 100% there." જેવું વાતાવરણ સર્જાય છે. આવા આત્મનિર્ભર, પ્રતિભાશાળી અને એકબીજાને સાથ આપનારા યુવાનો જ 'વિકસિત ભારત'ના નિર્માણમાં દેશનું સાચું ભવિષ્ય બનશે.

રીડિંગ રીલ્સ (Reading Reels):

● સ્પર્ધા નહીં, સહયોગ: "જ્યારે હરીફાઈની વચ્ચે પણ ભારતી જેવી દીકરીઓ કન્વીનર બનીને મિત્રોને મુશ્કેલીમાં મદદ કરે અને એકબીજા સામે બોલીને પ્રેક્ટિસ કરે, ત્યારે સમજાઈ જાય કે સાચો વિકાસ જીતવામાં નહીં, પણ સાથે મળીને આગળ વધવામાં છે."

બાળક શીખતો નથી કે આપણે શીખવી શકતા નથી? : મુક્ત રમત દ્વારા શિક્ષણ…

દરેક શિક્ષક પોતાના વર્ગખંડમાં એક સામાન્ય પડકારનો સામનો કરતા હોય છે: "મેં ઘણું શીખવ્યું, પણ કેટલાક બાળકો તેમની વય-કક્ષા મુજબ શીખી શકતા નથી." પરિણામે, આપણે તે બાળકોને 'અભ્યાસક્રમમાં પાછળ' જાહેર કરી દઈએ છીએ અને તેમને ફરીથી એ જ પરંપરાગત પદ્ધતિથી શીખવવાની મથામણમાં લાગી જઈએ છીએ.

પરંતુ, ચાલો એક ક્ષણ રોકાઈને વિચારીએ... શું કોઈ માણસ ખરેખર શીખ્યા વગર રહી શકે?

જેમ કોઈ વ્યક્તિ એમ ન કહી શકે કે "હું હવે વિચાર જ નહીં કરું", કારણ કે 'વિચાર ન કરવો' એ પણ એક વિચાર જ છે; બિલકુલ તેવી જ રીતે કોઈ બાળક પણ ક્યારેય શીખ્યા વગર રહી શકતું નથી. જ્યારે શિક્ષક વર્ગખંડમાં બોર્ડ પર કશુંક શીખવી રહ્યા હોય અને બાળકનું ધ્યાન બહાર હોય, ત્યારે પણ બાળક કશુંક તો શીખી જ રહ્યું હોય છે—કદાચ તે બહાર ઊડતા પક્ષીની ગતિ, પવનની લહેરખી કે રૂમમાં પડતા છાયા વિશે શીખી રહ્યું હોય!

મુદ્દો એ નથી કે બાળક શીખતું નથી, મુદ્દો એ છે કે આપણે જે શીખવવું છે તે બાળક અત્યારે શીખવા તૈયાર નથી.

બાળકનો કુદરતી સ્વભાવ છે—જાતે રમવું, જાતે વિચારવું, જાતે શોધવું અને જાતે ફરવું. બાળકો માટે શીખવું એ એક 'બાય-પ્રોડક્ટ' (આડપેદાશ) છે. બાળક તો માત્ર રમવા માટે રમે છે, પરંતુ એ રમત-રમતમાં જ તે દુનિયાના જટિલ નિયમો શીખી લે છે. જ્યારે આપણે બાળકને વર્ગખંડની ચાર દીવાલો વચ્ચે અનેક નિયમોમાં બાંધી દઈએ છીએ, ત્યારે તેનો શીખવાનો કુદરતી આનંદ છીનવાઈ જાય છે. આ મુશ્કેલીનો શ્રેષ્ઠ ઉકેલ છે: શાળામાં 'મુક્ત રમત'નો વિનિયોગ.

મુક્ત રીતે હરવું-ફરવું, રમવું અને ભણવું એ બાળકનો કુદરતી હક છે. વર્તમાન શૈક્ષણિક વ્યવસ્થા વચ્ચે પણ જો આપણે બાળકોને સ્વતંત્રતા આપવાનો પ્રયાસ કરીશું, તો તેમની શીખવાની ઝડપમાં અદ્ભુત પ્રગતિ જોવા મળશે. આપણો પણ અનુભવ છે કે જ્યાં આપણને સ્વતંત્રતા મળે છે, ત્યાં આપણું પરફોર્મન્સ સૌથી શ્રેષ્ઠ હોય છે. આ નિયમ બાળકોને પણ એટલો જ લાગુ પડે છે.

આ માટે આપણે શાળાના મેદાનમાં કે વર્ગખંડમાં એવી રમતો ઊભી કરી શકીએ જેમાં બાળકો માટે કોઈ કડક નિયમો ન હોય, પરંતુ આપણો પરામર્શ કે પરોક્ષ ઉદ્દેશ ચોક્કસ શિક્ષણશાસ્ત્ર (Pedagogy) પર આધારિત હોય.

મુક્ત રમતોના કેટલાક વ્યવહારુ ઉદાહરણો:

મેદાનમાં ચોકથી ચિત્રકામ: સ્પોર્ટિકા (બોક્સ ક્રિકેટ) ની પીચ પર બાળકોને ચોક આપીને કહ્યું કે "તમને જે દોરવું હોય તે દોરો." બાળકે મુક્ત મને એ જ આકારો અને અક્ષરો દોર્યા જેને બોર્ડ પર દોરી-દોરીને આપણે થાકી જતા હતા!
સ્ટમ્પ અને દડાની રમત: બાળકે દડો ફેંકીને સામેના સ્ટમ્પ પાડવાના છે. કેટલા સ્ટમ્પ પડ્યા? બાળક પોતે ગણશે—"મારું ૧ પડ્યું", "મારાં ૪ પડ્યાં!" અહીં ગણિત સહજ રીતે શીખાય છે.
માટીકામ અને અક્ષર-નિર્માણ: માટીમાંથી માત્ર રમકડાં જ નહીં, પરંતુ અક્ષરો અને મૂળાક્ષરો બનાવવા.
બ્લોક્સ અને આકારો: બ્લોક્સ ગોઠવીને ચોરસ, લંબચોરસ કે વિવિધ આકારો બનાવવા.
પથ્થરની ઢગલીઓ અને સરખામણી: મેદાનમાંથી પથ્થરો વીણી લાવવાના, તેની જુદી જુદી ઢગલીઓ કરવાની અને ગણીને નક્કી કરવાનું કે કયા જૂથની ઢગલી સૌથી મોટી કે નાની છે.

આ બધી રમતો એટલા માટે મુક્ત રમતો છે કારણ કે તેમાં બાળકો પર નિયમોનો બોજ નથી. આપણી પ્રક્રિયા નિયમ વગરની છે, પરંતુ પરામર્શ રૂપે શીખવાની પ્રક્રિયા તો સતત ચાલુ જ રહે છે.આપણે આપણી શાળાઓમાં અને વર્ગખંડોમાં મુક્ત રમતોનો જેટલો વધુ ઉપયોગ કરીશું, બાળકો એટલા જ મુક્ત મને અને ઝડપથી શીખી શકશે.

યાદ રાખજો... આનો સૌથી મોટો લાભ એ થશે કે 'ધીમી ગતિએ શીખનારા બાળકો' આ પદ્ધતિથી સૌથી ઝડપથી શીખતા થઈ જશે!