બાળકોની કુલિંગ સિસ્ટમ: ચંચળતાથી એકાગ્રતા સુધીની સફર !!

બાળકોની કુલિંગ સિસ્ટમ: ચંચળતાથી એકાગ્રતા સુધીની સફર !!

બાળકો ચંચળ હોય છે. આ વાક્ય પ્રાથમિક કક્ષાએ બાળકો સાથે કામ કરનાર સૌએ સાંભળેલું, બોલેલું અને અનુભવેલું હોય છે. એક જગ્યાએ સ્થિર ઊભા રહેવું કે એક સ્થાન પર એકાગ્ર થઈ બેસવું તેમના માટે मुश्किल ही नहीं, नामुमकिन હોય છે. શિક્ષણ અંગેના સંવાદમાં બોલાતી ચંચળતાને આપણે સૌ અનૌપચારિક વાતોમાં તોફાની કે મસ્તીખોર જેવા શબ્દોથી નવાજતા હોઈએ છીએ. જો બારીકાઈથી આપણે બાળકોની ચંચળતા, એટલે કે ઔપચારિક વાતો, અને બાળકોના તોફાન-મસ્તી, એટલે કે અનૌપચારિક વાતોના સંદર્ભને જોઈએ તો પેલા દુર્યોધન જેવી સ્થિતિ આપણા સૌની થાય છે કે जानामि धर्मं... ચંચળતાને જાણીએ છીએ ખરા, પરંતુ વર્ગખંડમાં બાળકોના વર્તનમાં સામે દેખાઈ આવે ત્યારે ઓળખવામાં ભૂલ કરીએ છીએ. પરિણામે?

ફાઉન્ડેશનલ લેવલ એટલે કે બાલવાટિકાથી શરૂ થઈ બીજા ધોરણના બાળકો સુધીમાં અંદર રહેલી ચંચળતા અને બહારથી દેખાતી મસ્તીને આપણે સૌ કેવી રીતે હેન્ડલ કરતા હોઈએ છીએ? આમાં આપણા સૌના અલગ અલગ જવાબ હોઈ શકે છે. પરંતુ મોટાભાગે આપણે સૌ બાળકોને હાથ ઊંચે-નીચે કરવા કહીએ છીએ, અથવા તો ચાલો ધ્યાનમાં બેસો એમ કહીએ છીએ. અમારા ચંદુભાઈની જેમ કેટલીકવાર બૂમ પાડીને કહીએ છીએ કે, "અલ્યા એ, બેસીને સાંભળને લ્યો!" અથવા તો કોઈ પ્રવૃત્તિમાં જોડીએ છીએ. આપણા સૌના રસ્તા અલગ અલગ ભલે હોય, પરંતુ ધ્યેય સૌનો એક સરખો જ હોય છે - બાળકની આંતરિક ચંચળતાને શાંત એકાગ્રતા તરફ વાળવી. પરંતુ મોટાભાગના રસ્તાઓ પરિણામલક્ષી હોતા નથી, કારણ કે તેમાં પરિણામો પરપોટાની જેમ અલ્પજીવી હોય છે. જેવી પ્રવૃત્તિ પૂરી થઈ કે તરત ચંચળતા અને તોફાનો શરૂ. તેથી જો આપણે કાયમી આ ઉપાયોને ઉકેલ તરીકે વાપરતા હોઈએ તો મુશ્કેલી વધારે છે. થોડા સમય બાદ બાળકો આપણી પેટર્ન પણ જાણી જતા હોય છે - એ આ હમણાં બૂમ પાડશે, પણ પછી તેમનું ધ્યાન નહીં હોય, એટલે મસ્તી કરી શકાશે! આવા રોજેરોજના એકના એક પ્રયત્નો અને બાળકોના રોજના નવા નવા તોફાનોથી શાળા પર્યાવરણમાં કહેવત બની છે કે, મોટા ૧૦૦ને ભણાવવા આસાન પણ નાના ૧૦ને સાચવવા (હા, ફક્ત સાચવવા) ખૂબ અઘરા! એટલે જ તો નીલા, શાંતા અને ચંદુભાઈનો શાળા છૂટ્યા પછીની વાતોમાં સતત સંવાદ હોય છે કે બાલવાટિકાથી ધોરણ ૨ સુધીના વર્ગખંડમાં બેસો તો ખબર પડે! હા... હા... હા...

આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે બાળકો જેમ જેમ મોટા થતા જાય તેમ તેમ શાંત થતા જાય છે. તેનું ચોક્કસ કારણ તો અમને પણ ખબર નથી, પરંતુ અંદાજ છે કે આપણા સૌની ટકોર અને શાળાકીય સમૂહ જીવનના ત્રણ વર્ષના અનુભવો તેમાં વધુ ભાગ ભજવતા હોય છે. બની શકે કે તેની ચંચળતાનું સ્થાન કદાચ કુતૂહલ લેતું હશે. જ્યાં નાનપણમાં ફક્ત ધ્યેય વગરનું કર્યા કરવું, તેની સાથે ધ્યેય સાથેનું નવું નવું જાણવું વગેરે ઉમેરાતું જતું હશે. પરંતુ ઉચ્ચ પ્રાથમિક કક્ષા સુધીના આપણા સૌના અનુભવો હજુ પણ એ જ કહે છે કે તેનામાં થોડી વધુ ચંચળતા હોય છે, જે આપણી માન્યતાઓ મુજબ એકાગ્રતામાં અડચણ બને છે. મતલબ કે ફાઉન્ડેશનલ સ્ટેજ ઉપર આપણે જે જે પ્રયત્નો કરીએ છીએ તે તેની ચંચળતાને ઓછી કરી એકાગ્રતા વધારવાને બદલે ચંચળતાને જ દબાવી રાખે છે. જે ફરી પાછી મસ્તી સ્વરૂપે સમયાંતરે દેખાયા કરે છે. ઉપાય?

વર્ષોના અનુભવો કહે છે કે બાળકોની ચંચળતાને દબાવી રાખવી એ આપણો અજાણતા થતો ગુનો કહી શકાય. તેના બે કારણો છે. એક, આપણી પેલી સ્પ્રિંગ વાળી કહેવત - જેટલી દબાવો, તેટલી વધુ જોરથી ઉછળે! બીજું કારણ, આપણે તેની મસ્તી અને તોફાન વગેરેને બંધ કરાવવા માટેના ઉપાયોની આડઅસરમાં બાળકોની એકાગ્રતા પેદા થવાને બદલે તેનામાં વર્ગકાર્ય પ્રત્યેનો ડર કે નિરાશા પેદા થવાની સંભાવના વધારે છે. પરિણામે આપણી દવા જ તેના માટે દર્દ બની જતી જોવા મળે છે. આવી સ્થિતિમાં બાળકોની ચંચળતા અને તોફાનોને દબાવવાને બદલે વાળવા તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડે. એટલે કે તેની ચંચળતાને જાણવી પડે.

જો ઊંડાણમાં ન જઈએ અને સરળ ભાષામાં સમજીએ તો બાળકોમાં રોજ ઉત્પન્ન થતી ઊર્જાને બાળકે કોઈને કોઈ પ્રકારે વાપરવી પડતી હોય છે. તે માટે તે સતત પ્રવૃત્તિમય રહેવા મથતો રહે છે. એટલે જ તો વગર કારણે મેદાનમાં દોડાદોડ કરતા બાળકો તમને જોવા મળતા હશે. ઉકેલ તરીકે જો આપણે શાળામાં એક એવી જગ્યા ફાળવીએ જ્યાં બાળકને દોડવું પડે, ચડવું પડે, એકબીજાને પાડવા કૂદવું પડે, લપસીને ડર અનુભવવો પડે, હીંચકાના નામે હવામાં ઊડવું પડે. જેમ આપણે અંદર રહેલા શિક્ષકપણાને રોકી નથી શકતા, તેમ બાળકોની આ ઊર્જાને રોકી શકાતી નથી. હા, પણ તેને યોગ્ય રીતે વાળી શકાય છે. તે કામ અત્યારે કરી રહી છે અમારી ખેલવાટિકા! જ્યાં બાળકોની વાત છોડો, તમને પણ કૂદવું, દોડવું, લપસવું, ચડવું અને ઉછળવું ગમશે. ચાલો માણીએ  > ફોટો અને વીડિયો દ્વારા

રીડિંગ રીલ્સ :

— બાળકની ચંચળતા એ સમસ્યા નથી, પણ અખૂટ ઉર્જા છે. તેને 'દબાવવા' ને બદલે 'ખેલવાટિકા' જેવી પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા યોગ્ય દિશામાં 'વાળવી' જરૂરી છે.

— તોફાનને પરાણે શાંત કરવાનો પ્રયાસ ડર પેદા કરે છે અને સ્પ્રિંગની જેમ તે વધુ જોરથી ઉછળે છે. શારીરિક કૂદકા અને રમત બાળકના મનને કુદરતી રીતે એકાગ્રતા તરફ લઈ જાય છે.

— જ્યારે બાળક મેદાનમાં દોડીને પોતાની શારીરિક ઉર્જા વાપરી નાખે છે, ત્યારે જ તે વર્ગખંડમાં સ્થિર બેસીને શીખવા માટે માનસિક રીતે તૈયાર થાય છે.