હમ મિલેંગે તો જાદુ તો હોગા હી !

હમ મિલેંગે તો જાદુ તો હોગા હી !

આ પ્રજાસત્તાક દિવસ શાળા માટે ખાસ હતો ! અહી ખાસ શબ્દનો અર્થ થાય છે અનોખો હતો. એક તો શાળા પીએમશ્રી તરીકે સ્વીકારાઈ માટે હવે બાળકોના સર્વાંગી વિકાસ માટે ઈચ્છીએ તેટલું સારું કરી શકવા સક્ષમ બન્યા. તો બીજી બાજુ ગામમાંથી વધુ બીજો એક યુવાન આપણા કાર્યક્ષેત્રમાં જોડાયો. તો ત્રીજી બાજુ એક સાથે ચાર યુવાનોએ પોતાને રાજ્ય વાહન વ્યહવાર નિગમમાં નોકરી મેળવી પોતાને સાબિત કર્યા. એકે GSET ક્વોલિફાઈ નું સર્ટીફિકેટ શાળા સામે ધરી કહી બતાવ્યું કે હવે હું પ્રોફેસર બનવા માટે પ્રયત્ન કરીશ.

આવી વાતોનો આનંદ શાળા - ગામ ના ગ્રૂપમાં એકબીજા સાથે વહેંચાતો હોય છે પરંતુ સૌ સાથે એકઠા મળીને તેને માણવો એ અલગ જ આનંદ આપી જતો હોય છે. એટલે જ એ આનંદ વહેંચવાની તારીખ કહો તો તારીખ અને તિથી કહો તો તિથિ - પ્રજાસત્તાક દિવસની અમે રાખી.

આવી સફળતાઓના આનંદમાં યુવાનોના પગ જમીનથી અધ્ધર થઈ જે ગામ અને સમાજમાં ઉછર્યા છે. જે ગામે તેમને ઉછેર્યા છે. તેની સાથે જોડાયેલા રહે તેનું મહત્વ અનુભવે તે માટેનો હતો. જેમાં આપણી સામાજિક સંસ્કૃતિને યાદ અપાવે તેવી વસ્તુઓની ઓળખ કરાવવા ગામમાંથી વસ્તુઓ એકઠી કરી તેનું પ્રદર્શન ગોઠવવાનું આયોજન હતું. વિસરાઈ રહેલી વાતોને વગોળવાનો દિવસ એટલે આ વખતનો અમારો પ્રજાસત્તાક દિવસ હતો.

        ત્રીજું કારણ હતું અત્યારે અભ્યાસ કરી રહેલા બાળકો ધ્વારા પોતાને સાબિત કરવા માટેનું તે દિવસે પ્લેટફોર્મ ઊભું કર્યું હતું - જેમાં તેઓ પોતાના વિસ્મય પમાડતા પ્રયોગો વડે પોતાના જ માતા - પિતા - વાલી -સમાજ - શાળાને સાબિતી આપવાના હતા કે ओ भाया , हम भी किसी से कम नहीं ! બાલવાટિકા થી માંડી બધાં જ બાળકો વિજ્ઞાનના કોઈ એક સિદ્ધાંતને સાબિત કરવાના હતા.

        તો ચોથો આનંદ હતો અમારી  દિકરીઓ માટેનો ! આર્ટ એન્ડ ક્રાફ્ટ વર્કશોપ દરમ્યાન તેમને બનાવેલ તોરણ - ઝુમ્મર - બ્રેશલેટ વગેરે એટલા આકર્ષિત હતા કે તે જાતે જ જાણે દીકરીઓ વતી બોલતાં ન હોય કે “ અમારા ભવિષ્યની ચિંતા ના કરશો , અમે અમારું ફોડી લઈશું. દીકરીઓ પોતાની આ પ્રોડક્ટને પ્રજાસત્તાકના દિવસે એક સ્ટોલમાં વેચાણ કરવાની હતી. હા , તમે બરોબર વાંચ્યું - કે વેચાણ કરવા માટેનો તે સ્ટોર ઊભો કરવાનો હતો. પોતાની બનાવેલી વસ્તુઓનું આટલું આકર્ષણ અને ઉપજ હોય શકે તેનો અહેસાસ તેઓને તે દિવસે એટલે કે આપણી પ્રજાસત્તાક તિથિને દિવસે થવાનો હતો.

સાથે સાથે સૌથી મોટો આનંદ તો એ પણ હતો કે પીટીસી પૂર્ણ કરી શિક્ષક બનવા તરફ આગળ વધી રહેલી દીકરી નાજુને હાથે આપણા સૌની શાન એવો આપણો તિરંગો લહેરાવવાનો હતો.

આવ્યો એ અનોખી ઉજવણીનો દિવસ !

ધોરણ પહેલામાં ભણતો આયુષ આવતા જ બોલ્યો - આજે હું લોહચુંબક બનાવવાનો છું. તેના હાથમાં રહેલ કાંસકો અને બીજા હાથમાંના કાગળના ટુકડા અમને ઉછળી ઉછળી જાણે  કહેતા જ હતા કે “કેશાકર્ષણ .. કેશાકર્ષણ .. ! પરંતુ અમે પણ કંટ્રોલ ઉદય કંટ્રોલ કરી નવાઈ લાગી હોય તેમ પૂછી જ લીધું - હેં - કેવી રીતે ? મજાની વાત એ હતી કે તેણે કહ્યું આ કાંસકો વાળ પર ઘસો અને કાગળ જોડે લઈ જાઓ તો ચુંબક બની જાય -  અમે  કહ્યું બતાવ - આયુષ - પણ તેના માટે કોરા વાળ જોઈએ - મારે તો મમ્મીએ ભૂલથી તેલ નાંખી દીધું એટલે મેં આને [ કોરા વાળ વાળાને ] પ્રયોગમાં પાર્ટનર બનાવી દીધો છે ! આયુષે કરી તો બતાવ્યું પણ કોને શિખવાડ્યું ? - તેનો જવાબ અમારો આનંદ બેવડો કરનારો હતો. મજાની વાત એ હતી કે આ પ્રયોગનો આઇડિયા તેના પપ્પા રમણભાઈએ આપ્યો હતો. અને ઘરના - ફળિયાના બધાં પર અજમાવ્યો પણ હતો.. આયુષ નાનપણ થી જ આટલું વિજ્ઞાન શીખ્યો તેવો એક શિક્ષક તરીકે આનંદ તો થાય જ પરંતુ , આયુષ અને તેના ઘરના સભ્યો વચ્ચે આ પ્રયોગ કરવા - તેઓની વચ્ચે થયેલ સંવાદ - ચર્ચા - મથામણ - આ બધું વધારે આનંદ આપનાર બને છે.

એક દ્રશ્ય એ પણ હતું કે એક દીકરી મુલાકાતી તરીકે આવેલ પોતાના જ પરિવાર એટલે કે મમ્મી-મોટી બહેન - કાકી - આસપાસના પાડોશી બધાને ચાર્ટના ઉપયોગ વડે સમજાવી રહી હતી કે x - x અને x - y  શું છે ? - તેનું આખાય પ્રેઝન્ટેશન પછીનું છેલ્લું આફરીન પોકારી જવાય તેવું હતું - જ્યારે તે અંતમાં તેની મમ્મી ને પૂછતી કે હવે સમજાયુને કે દીકરો કે દીકરી એ માટે સ્ત્રી નહીં પુરુષ જવાબદાર છે ! એમાં આપણે સૌએ સ્ત્રીનો વાંક ના કાઢવો જોઈએ !

એક તરફ બાળકો પોતાના જ વાલીઓના ઇંટરવ્યૂ લઈ રહ્યાં હતાં. તો એક તરફ વાલીઓ પોતાના જ બાળકો એ બનાવેલ આપણી જ બ્રાન્ડ એવા ગર્વ સાથે આર્ટ એન્ડ ક્રાફ્ટમાં ખરીદી કરી રહ્યાં હતાં. પોતાના બાળકોને પોતાનાથી પણ વિશેષ હોવાનો ગદગદ આનંદ દરેકના ચહેરા પર તરી આવતો હતો.

એક નવાઈની વાત કહીએ તો..  શાળાએ ફક્ત એટલી જ જાહેરાત કરી હતી કે પ્રજાસત્તાક દિવસે વિજ્ઞાન વિસ્મય પ્રદર્શનમાં તમે તમારો કોઈપણ પ્રયોગ ઘરેથી તૈયાર કરી રજૂ કરી શકો છો. માટે આ પ્રયોગ જએ તે બાળકના ઘરનાં સભ્યોએ ઘરે તો વારંવાર જોયેલો હતો. છતાં આજે એ જ વાલી તેને જે કુતૂહલ નજરે નિહાળતો હતો ત્યારે થયું કે આપણ સૌને શિક્ષક મટી આવા વાલી બનતાં ક્યારે આવડશે કે બાળકના આનંદને - ઉત્સાહને જીવંત રાખે ! અને હા આખાય કેમ્પસમાં એ દિવસના  સૌથી ઉત્સાહિત ચહેરાઓની યાદી કરીએ તો ..

·         જતીનનો  ચહેરો બાળકોના કુતૂહલને જોઈને ચમકી રહ્યો હતો

·         સમાજ સંસ્કૃતિ સ્ટોર ની મુલાકાતે આવનારને વસ્તુઓ જોવા કરતાં પણ તેના વિશે કહેવાનો ઉત્સાહ વાળા બે ચહેરા શાંતા અને નિલાને સાંભળવામાં આનંદ આવતો..

·         તો આર્ટ એન્ડ ક્રાફ્ટ માં વાલીઓ જેમ જેમ બનેલ  સામગ્રીને બારીકાઈથી જોઈ દિકરીઓના વખાણ અને ખરીદી થતી દર્શનાબેનનો ચહેરો આનંદથી ખીલેલો  દેખાતો..

·         બાલવાટિકાના બાળકો માટે લાવેલા રમકડાં વાલીઓને બતાવતાં બતાવતાં એટલો આનંદ અનુભવી રહ્યા હતા કે જાણે આજે તો તે પોતે જ જાણે બાળક ન હોય ?

        બાળક હોય કે વાલી - યુવાનો કે ગ્રામજનો - બધાને આનંદ અને ગર્વનો અનુભવ કરાવનાર આ દિવસ ની અનોખી ઉજવણીનું ઉદ્ઘાટન એ આઠ હાથે થયું જે ચાર યુવાનો એ થોડા સમય પહેલાં જ પોતાને સાબિત કરી ગામ આખાના યુવાનોમાં નવાં સપનાં રોપવાનું કામ કર્યું હતું ચાલો માણીએ આ અનોખી ઉજવણીને !  

રીડિંગ રીલ્સ

સફળ શિક્ષણ માટે શાળા, વાલી અને સમાજનું એક યુનિટ બની, પોતાની સંસ્કૃતિના મૂળ સાથે જોડાઈને રહેવું, સામાજિક સ્થિતિઓમાં વિજ્ઞાન જોવું તેમજ પોતાનું કામ પોતે શોધી લેવાનું વલણ જરૂરી છે. 

4C+10F = 100 E

4C+10F = 100 E

પ્રવાસ એટલે વિશેષ ગતિ. પ્ર એટલે વધુ અને વાસ એટલે રહેવું. આમ, વિશેષ રીતે ગતિમાન રહેવું તેનું નામ પ્રવાસ. આ ગતિ માત્ર શરીરની નહીં, મનની પણ છે. આપણી શાળાનો આ વખતનો પ્રવાસ મૈત્રી અને આનંદને છલકાવનારો રહ્યો.

પ્રવાસ ક્યાં જવો તેની ચર્ચા કેબિનેટમાં થઈ. ચાર સ્થળોમાંથી સાયન્સ સિટી અને પાટણનો વિકલ્પ નકારવામાં આવ્યો, કારણ કે ધોરણ 6 થી 8 ના મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓ વિવિધ યોજનાઓ હેઠળ આ સ્થળોની મુલાકાત લઈ ચૂક્યા હતા. આ દરમિયાન વડોદરાની કવિ શ્રી દુલા ભાયા કાગ પ્રાથમિક શાળા પીએમશ્રી - ગુજરાતના બાળકો અને શિક્ષકોએ આપણી 'પીએમશ્રી' શાળાની મુલાકાત લીધી. આ મુલાકાતે નવો વળાંક આપ્યો અને અમે 'એક્સપોઝર વિઝિટ' માટે વડોદરા જવાનું નક્કી કર્યું.

બાળકોનું આયોજન આપણા કરતા પણ વધુ ચોકસાઈવાળું હોય છે. આ વખતે વિદ્યાર્થીઓએ ટ્રાવેલ્સનો મેપ તૈયાર કર્યો હતો. ચાર ગ્રુપ માટે ચાર બસ હતી. દરેક બસનો નકશો બનાવ્યો હતો જેમાં ડ્રાઈવરની સીટ, દરવાજો અને દરેક વિદ્યાર્થી કઈ સીટ પર બેસશે તેની સ્પષ્ટતા હતી. દરેક સીટની નીચે વિદ્યાર્થીના વાલીનો મોબાઈલ નંબર લખેલો હતો. આ ઉપરાંત, પ્રવાસમાં રાખવાની સાવધાની, એકબીજાની મદદ અને સૂચનાઓનું પાલન કોણ કરાવશે તેનું નાનામાં નાનું આયોજન વિદ્યાર્થીઓએ વહેંચી લીધું હતું. આ આયોજને પ્રવાસમાં આવનારા શિક્ષકો, વિદ્યાર્થીઓ અને એસએમસી સભ્યોને એક મંચ પર લાવી દીધા.

સાચો આનંદ બસ ઉપડ્યા પછી શરૂ થયો. મ્યુઝિક સિસ્ટમ પર કોનું નિયંત્રણ રહેશે, કયા ગીતો વાગશે અને લીડ ડાન્સર કોણ બનશે તે બધું ઊગી નીકળ્યું.. ગામ, આર્થિક સ્તર, જાતિ કે ધર્મના ભેદભાવ તોડીને સૌ સાથે નાચ્યા અને નાસ્તો વહેંચીને ખાધો. શિક્ષક તરીકે અમને સમજાયું કે આ જ સાચી કેળવણી છે. આ મૈત્રી જ તેમના જીવનના આનંદને સાચવી રહી છે.

વડોદરામાં બંને શાળાના વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે સંવાદ થયો અને શિક્ષકોએ શૈક્ષણિક ચર્ચાઓ કરી. વડોદરા શિક્ષણ સમિતિના ચેરમેન, વાઈસ ચેરમેન અને અધિકારીઓએ બાળકો સાથે મુલાકાત કરી. . આપણી શાળાની વિદ્યાર્થીની નિર્જલા, જે ઈસરોની મુલાકાતે જઈ આવી છે, તેનું વિશેષ સન્માન કરવામાં આવ્યું. આ ગૌરવપૂર્ણ ક્ષણ હતી.

શાળાની મુલાકાત બાદ સૌ મ્યુઝિયમ અને પછી પ્રાણીસંગ્રહાલય પહોંચ્યા.મ્યુઝિયમે બાળકોને અઢળક પ્રશ્નો આપ્યા. આ હોવું જોઈએ કે ન હોવું જોઈએ - આ કેમ પેલું કેમ - જેવા સવાળોનો આખો ટોપલો.  સિંહના પાંજરા પાસે ટોળે વળેલા બાળકોને જાણવા મળ્યું કે સિંહણનું કોબ્રાના ડંખથી મૃત્યુ થયું છે. ક્ષણભર માટે બાળકોમાં સન્નાટો છવાઈ ગયો. જોકે, જીવનની વાસ્તવિકતા સ્વીકારી સૌ ફરી અન્ય જીવોને જોવામાં અને મસ્તી કરવામાં પરોવાઈ ગયા. વળતી વખતે સોખડા મંદિર પરિસરમાં ભોજન લીધું અને ત્યાંના સંતો સાથે ભારતીય શિક્ષણ પદ્ધતિ પર ચર્ચા કરી.

પ્રવાસનો સાચો અર્ક પરત આવ્યા પછી જોવા મળ્યો. તેમણે લખીને આપેલા પ્રશ્નોની ચર્ચા થઈ. દરેક ગ્રુપે પોતાનો અનુભવ રજૂ કર્યો. ડ્રાઈવરને ચોકલેટ આપવાથી માંડીને બસમાં કરેલા ડાન્સના ડેમો બતાવ્યા. સૌથી આકર્ષક રજૂઆત 'સિંહણનું બેસણું' નાટક હતું. જેમાં કોબ્રાના ડંખથી મૃત્યુ પામેલી સિંહણના બેસણામાં અન્ય પ્રાણીઓ આવે છે અને સિંહને આશ્વાસન આપે છે. આ નાટકમાં તેમણે પ્રવાસના અનુભવો વણી લીધા હતા. આ જોતા જ બાલવાટિકાના નાના બાળકો પણ પ્રવાસ જવા માટે અને એ રીતે જ પ્રવસ વિષે રજૂઆત કરવા પ્રેરાયા.

આ સમગ્ર અનુભવે બાળકોમાં ચાર મહત્વના કૌશલ્યો સાબિત કર્યા:

1.    કોલોબરેશન: સહિયારી રીતે પ્રવાસનું સંચાલન કર્યું.

2.    કોમ્યુનિકેશન: બૂમો પાડ્યા વગર પ્રભાવી સંવાદ કર્યો.

3.    ક્રિએટિવિટી: પ્રેઝન્ટેશનમાં અદભૂત સર્જનાત્મકતા બતાવી.

4.    ક્રિટિકલ રિવ્યુ: પ્રવાસ પછી શું સારું હતું અને શું સુધારી શકાય તેનો રિવ્યુ કર્યો.

શિક્ષક તરીકે મારા માટે આ 4C કરતા પણ વધુ મહત્વની બાબત એ રહી કે બાળકો વચ્ચે જે મૈત્રી - FRIENDSHIP બંધાઈ છે, તે તેમને જીવનભર જોડી રાખશે અને એ જ અમારો સંપૂર્ણ આનંદ !

રીડિંગ રીલ્સ : અનુભવાત્મક સંવેદનાત્મક શિક્ષણ (Experiential Learning): પ્રાણીસંગ્રહાલયમાં સિંહણના મૃત્યુની ઘટનાએ બાળકોને જીવનની વાસ્તવિકતા અને સંવેદનાનો પાઠ ભણાવ્યો.

વાલી છો તો વાંચતાં શીખો !

વાલી છો તો વાંચતાં શીખો !

દિવાળી વેકેશન દરમિયાન રૂબરૂ કે ટેલિફોનિક રીતે વાલી મિત્રો સાથે વાતચીત થતી, ત્યારે તેમની ફરિયાદ રહેતી: "સાહેબ, શાળાઓ ક્યારે ખુલશે? અમે તો કંટાળ્યા આ છોકરાઓથી!" બાળકોના ઘરમાં તોફાનોથી કંટાળેલા વાલીઓ જ્યારે પોતાનો ગુસ્સો હસતાં હસતાં કાઢતાં અને આવું કહેતાં, ત્યારે અમારો જવાબ હોય છે: "અમારાં બાળકોને સાચવજો, શાળા ખૂલે ત્યાં સુધી અમે તમને સાચવવા આપ્યાં છે." આ જવાબ સાંભળીને હળવા સ્વરમાં તેમનો પ્રત્યુત્તર બનતો કે, "આજે જ પાછાં લઈ જાઓ." વાલીઓ સાથેનો આ સંવાદ અમને વાલીઓ સાથેના જ નહીં, પણ બાળકોના સાથેના વહાલનો પણ આનંદ આપે છે.

વેકેશન પૂર્ણ થતાં જ શાળાઓ શરૂ થાય, એટલે આ જ વાલી મિત્રોની ચિંતા બદલાતી નજર આવે છે. શિક્ષણ કાર્ય શરૂ થાય કે તરત જ તેઓ બાળકોના વાંચન, બાળકોના હોમવર્ક અને બાળકોના પરીક્ષાના પર્ફોર્મન્સ માટે ચિંતિત બને છે.

બાળકોના શિક્ષણ અંગે ચિંતિત વાલીઓ પ્રથમ સત્રની પરીક્ષાનું પરિણામ જોઈને મોટેભાગે વધારે ચિંતિત લાગતા અને સંભળાતા હોય છે. હોય પણ કેમ નહીં? કારણ કે તે વાલી છે. તેમનું બાળક ભણીગણીને આગળ વધે અને ભવિષ્યમાં ખૂબ સારું કરે, તેવી અપેક્ષાએ જ તો તેઓ શાળાએ મોકલે છે. તેવામાં બાળકોનું પ્રદર્શન થોડુંય નીચે આવતું જણાય તોય ચિંતા થવી સ્વાભાવિક છે.પરંતુ કેટલીકવાર બાળકોના ભવિષ્યની ચિંતામાં બાળકોના વર્તમાનને અજાણતાં એટલું પ્રેશરાઇઝ કરી દઈએ છીએ કે પછી તો ઉજ્જવળ ભવિષ્યને બદલે ઉજ્જડ થશે તેવું વર્તન બાળકોમાં આવવા લાગે છે.

લખવું અને વાંચવું એ જ શીખવાની પદ્ધતિ છે, તેવું માનતા મોટાભાગના વાલીઓ બાળકોને નવું વિચારવું અને તેના વડે નવું કરવું—આ માનસિક અને શારીરિક કસરતથી દૂર રાખતા હોય છે. પરિણામે બાળકમાં રહેલો તેનો મુખ્ય ગુણ -કુતૂહલતા - નવું જાણવાની ઈચ્છાઓ — સમયાંતરે તેનામાંથી અદૃશ્ય થઈ જતી હોય છે. પરિણામે બાળકમાં અજાણતાં જ ભણવાની પ્રક્રિયા માટે નિરસતા આવી જતી હોય છે.

તમે ઘણીવાર ઘણાં બાળકો માટે સાંભળ્યું હશે: "જેમ જેમ મોટા થતા જાય છે તેમ તેમ ભણવામાં ઓછા થતા જાય છે!"

●      એનું એકમાત્ર કારણ આપણે સૌ : એટલે કે વાલીઓ કે કેરટેકર - એવા આપણે છીએ.

●      આપણે બાળકોને ઝડપથી કોશેટામાંથી બહાર કાઢી ઉડાડવા મથીએ છીએ.

●      ચાલવાના પૂરતા અનુભવો લઈ આગળ વધવા દેવાને બદલે દોડાવવા મથીએ છીએ, તેથી જ ભણવાની પ્રક્રિયામાં રસ રહેતો નથી.

શાળા વર્ષમાં બે વાર, એટલે કે પ્રથમ સત્ર અને દ્વિતીય સત્રમાં, વાલીઓ સાથે સ્નેહ મિલન યોજે છે. જેમાં શાળાનો ઉદ્દેશ્ય વાલીઓની ચિંતાની ચિંતા કરવાનો હોય છે. શાળાની ચિંતા એ પણ હોય છે કે વધુ પડતી કાળજીના નામે બાળકોમાં અકાળ ગંભીરતાનું ઇન્સ્ટોલેશન વાલીઓ દ્વારા ન થઈ જાય.

જો બાળકમાં શીખવા માટેના જરૂરી બધા જ ફંક્શન ઊડી જશે, તો પછી બાળકને "પાંખો વગરનું પક્ષી" બનાવવા માટેના જવાબદાર આપણે હોઈશું. માટે જ વાલી સ્નેહ મિલનના પ્રથમ સેશનમાં શાળાનો પ્રયત્ન હોય છે કે વાલીઓને જાણ થાય કે તેમની માર્કશીટ વાંચીને ચિંતા અમે કરીશું, તમે બાળકને વાંચતાં શીખો! 

રીડિંગ રીલ્સ

●      બાળકો પર વધુ પડતા દબાણને કારણે તેમની શીખવાની પ્રક્રિયામાં નિરસતા આવે છે. માર્કશીટ પર ધ્યાન આપવાને બદલે બાળકના વર્તમાનને સમજવું જરૂરી છે.

●      વાલીઓએ માર્કશીટ વાંચવાને બદલે બાળકને 'વાંચતાં શીખવું' જોઈએ, એટલે કે તેના રસ અને કુતૂહલને સમજવું જોઈએ.