Masti Ki Pathashala @NavaNadisar

પુસ્તકોથી પરે જીવનના પાઠ..

શાળામાં જ્યારે પણ નવી ચીજવસ્તુઓ આવે, ત્યારે બાળકોના ચહેરા પર એક અજાયબ ચમક અને ઉત્સાહ જોવા મળતો હોય છે. તાજેતરમાં જ્યારે શાળામાં નવા આઈકાર્ડ બનીને આવ્યા, ત્યારે આ ઉત્સાહ કંઈક વિશેષ રંગ લઈને આવ્યો. આ વખતે આઈકાર્ડ માત્ર ઓળખપત્ર નહોતા, પણ એક આગવું આયોજન હતાં. ગ્રુપ મુજબના સુંદર કલર ટોન! જેમ કે, 'અગ્નિ' ગ્રુપ માટે લાલ કલર, અને એવી જ રીતે દરેક ગ્રુપના અલગ-અલગ રંગો. આ કલર કોડિંગે બાળકોમાં પહેલેથી જ એક અલગ રોમાંચ ઊભો કરી દીધો હતો.

પરંતુ, સાચો રોમાંચ તો ત્યારે શરૂ થયો જ્યારે આ કાર્ડ્સના વિતરણની વાત આવી. આટલી મોટી સંખ્યામાં આવેલા કાર્ડ્સ બાળકો સુધી કેવી રીતે પહોંચાડવા? આ પ્રશ્નનો ઉકેલ શાળાના કેબિનેટે જાતે જ શોધી કાઢ્યો. તેમણે નક્કી કર્યું કે વિતરણની ધૂરા જે તે ગ્રુપના લીડર અને ઉપલીડર સંભાળશે. બસ, અહીંથી જ શરૂ થઈ વાસ્તવિક વ્યવસ્થાપન અને નેતૃત્વની અસલી સફર!

જ્યારે લીડર્સના હાથમાં વિતરણની જવાબદારી આવી, ત્યારે તેમણે પરિસ્થિતિને સંભાળવા માટે પોતાની સૂઝબૂઝનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો. આ દ્રશ્ય શિક્ષક તરીકે જોવા જેવું અને હૃદયને સ્પર્શી જાય તેવું હતું. કોઈ ગ્રુપના લીડરે સરળ રસ્તો કાઢ્યો કે, "હું નામ બોલીશ અને તમે પડાપડી કર્યા વગર શાંતિથી લઈ જજો." તો વળી કેટલાક બાળકોએ વધુ વ્યવસ્થિત રસ્તો અપનાવતા પોતાના ગ્રુપની અંદર ધોરણ મુજબ વર્ગીકરણ કરીને કાર્ડ્સ વહેંચવાનું શરૂ કર્યું.

આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં સૌથી મજેદાર બાબત એ હતી કે બાળકોએ ભારે કેલ્ક્યુલેશન કરવું પડ્યું. કોના કાર્ડ મળી ગયા છે? કોના હજુ બાકી છે? કયા ધોરણના વિદ્યાર્થીઓ સુધી કાર્ડ પહોંચાડવાના બાકી છે? આ તમામ બાબતોની યાદી તૈયાર કરવી, એકબીજા સાથે સંકલન સાધવું અને કોઈ રહી ન જાય તેની તકેદારી રાખવી, આ બધું બાળકો માટે કોઈ મોટી મેનેજમેન્ટ સ્કૂલથી કમ નહોતું.

શિક્ષક તરીકે જ્યારે અમે આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને દૂરથી નિહાળી રહ્યા હતા, ત્યારે અમારા મનમાં જે આનંદ અને સંતોષ હતો, તે શબ્દોમાં વર્ણવવો મુશ્કેલ છે. વિતરણ સમયે મુશ્કેલીઓ તો દેખાતી હતી. શિક્ષક તરીકે દૂર ઊભા ઊભા મનમાં થતું પણ ખરું કે આના કરતાં અમે સૌ શિક્ષકોએ વહેંચણી કરી હોત તો ઝડપથી થઈ ગઈ હોત. પરંતુ બીજી જે ક્ષણે અમારામાંનો માસ્તર કહેતો કે લ્યા, તું જ બધું કરીશ તો બાળકો ક્યારે અનુભવશે કે શીખશે - અને હા કામ થોડું મોડું કે કામ મોડું થશે તો શું ફર્ક પડી જશે ? - આઈકાર્ડ હાથમાં આવ્યાનો આનંદ તો બાળકોના ચહેરા પર સ્પષ્ટ દેખાતો જ હતો, પરંતુ અમારો અસલી આનંદ એ વાતનો હતો કે બાળકો આ નાની પ્રક્રિયામાં જે મથામણ કરી રહ્યા હતા, તેનાથી તેમની અનેક છૂપી શક્તિઓ ખીલી રહી હતી.

આ નાની ઘટનાએ સાબિત કરી દીધું કે:

● નેતૃત્વ અને જવાબદારી: બાળકોને જ્યારે જવાબદારી સોંપવામાં આવે છે, ત્યારે તેઓ તેને પૂરી નિષ્ઠાથી નિભાવતા શીખે છે.

● વ્યવસ્થાપન અને આયોજન: ગૂંચવણભરી સ્થિતિમાં સરળ રસ્તાઓ શોધવાની તેમની કોઠાસૂઝ અદ્ભુત હોય છે.

● ટીમવર્ક (સહકાર): એકબીજાને મદદ કરવી, યાદી બનાવવી અને સાથે મળીને લક્ષ્ય પૂરું કરવું એ સામુહિક ભાવના તેમને ભવિષ્યના સક્ષમ નાગરિક બનાવે છે.

સાચી કેળવણી એ છે જે ચાર દીવાલોની બહાર નીકળીને જીવનના વ્યવહારુ અનુભવોમાંથી મળે. આઈકાર્ડ વિતરણની આ નાનકડી ઘટનાએ બાળકોને લીડરશિપ, સંચાલન અને પરસ્પર સહકારનો જે પાઠ ભણાવ્યો, તે કોઈ પણ વર્ગખંડમાંના પાઠ કરતા ઘણો મોટો અને અમૂલ્ય હતો. આખરે, શિક્ષણનો સાચો આનંદ તો બાળકોના આત્મવિશ્વાસભર્યા ચહેરા જોવામાં જ છે!

એટલે જે કહેવાય છે કે કેટલાક પાઠ પુસ્તકોમાં આવે તે પહેલાં જીવનના અભ્યાસક્રમમાં આવે છે. જરૂર છે તેને શિક્ષક તરીકે ઓળખવાની !

રીડિંગ રીલ્સ :

વાસ્તવિક જીવનના પડકારો અને જવાબદારીઓમાંથી મળતું શિક્ષણ પુસ્તકીય જ્ઞાન કરતાં અનેકગણું પ્રભાવશાળી અને કાયમી હોય છે. (એક્સપિરિએન્શિયલ લર્નિંગ)

हमारे बच्चें एआई से कम हैं क्या ?

શાળામાં ગણિત-વિજ્ઞાન પ્રદર્શન યોજાય અને આપણાં બાળકો પોતાના નવતર વિચારોથી લઈને વેસ્ટમાંથી બેસ્ટ ૧૦૦ કરતાં પણ વધુ કૃતિઓ - અરે ના કૃતિ શબ્દ તે માટે નાનો પડે ! - ૧૦૦ કરતાં પણ વધુ નવા આઈડિયા [ નવા એટલા માટે કે એમના માટે તો આ નવું જાણીને નવું બતાવવાનો પ્રસંગ છે ] જાતે તૈયાર કરીને શાળા કેમ્પસમાં ધૂમ મચાવે, ત્યારે શાળામાં એક અદ્ભુત અને જીવંત માહોલ સર્જાતો હોય છે. પુસ્તકીય જ્ઞાન અને ગોખણપટ્ટીની દુનિયાથી પર થઈને, જ્યારે બાળકો કોઈ પણ વડીલ કે શિક્ષકની મદદ વગર જાતે આઈડિયા વિચારે, આજુબાજુથી નકામી વસ્તુઓ ભેગી કરે અને પોતાના જ્ઞાનથી એક નવું મોડેલ ઊભું કરે, ત્યારે સાચા અર્થમાં શિક્ષણ સાર્થક બને છે.

એક શિક્ષક અને વાલી તરીકે જ્યારે આપણે વિચારીએ છીએ કે આખી પ્રક્રિયામાં બાળકોને કેટલો મોટો ફાયદો થાય છે, ત્યારે હૃદય ખુશ થઈ જાય છે. ઘણીવાર આપણને એમ થાય કે બાળક ભણવામાં જ ધ્યાન આપે તો સારું, પરંતુ જ્યારે બાળક પોતાની જાતે કોઈ મોડેલ બનાવવા માટે મથામણ કરે છે, ત્યારે તેના મગજની સાચી કસરત થાય છે. તેને સમજાય છે કે પુસ્તકમાં ભણેલો વિજ્ઞાનનો નિયમ વાસ્તવિક જીવનમાં કેવી રીતે કામ કરે છે. વસ્તુઓ કાપવી, જોડવી, કલર કામ કરવું અને સમયસર પ્રોજેક્ટ પૂરો કરવો જેવા કામોથી બાળકમાં હાથની કુશળતા અને સમયનું આયોજન કુદરતી રીતે આવી જાય છે.

આ પ્રક્રિયા માત્ર એક વિજ્ઞાન પ્રદર્શન પૂરતી મર્યાદિત નથી રહેતી, પરંતુ બાળ મનોવિજ્ઞાન અને તેમના માનસિક વિકાસના ઊંડાણ સુધીની એક સુંદર સફર બની જાય છે. જ્યારે આપણે જોઈએ છીએ કે બાળકોએ કોઈના દબાણ વગર પોતાની સૂઝબૂઝથી કૃતિઓ બનાવી છે, ત્યારે માતા-પિતા તરીકે અને શિક્ષક તરીકે આપણી છાતી ગર્વથી ફૂલી જાય છે કે આપણાં બાળકો હવે પરવશ નહીં, પણ પોતાના વિચારોના સાચા માલિક બની રહ્યા છે. આ સ્વયંસ્ફુરિત અને અનુભવાત્મક અભિગમથી બાળકો જ્યારે જાતે પ્રયોગો કરે છે, ત્યારે તેમનામાં સર્જનાત્મકતા અને નવીન વિચારસરણી તો ખીલે જ છે, સાથે-સાથે ગહન નિરીક્ષણ શક્તિ, કલ્પનાશીલતા અને વિષયવસ્તુને ઊંડાણથી સમજવાની ક્ષમતા જેવા અનેક સૂક્ષ્મ કૌશલ્યો વિકસે છે.

જ્યારે કોઈ વ્યવહારિક મુશ્કેલી ઊભી થાય અને બાળક કોઈની રાહ જોયા વગર જાતે જ "પ્રયોગ અને ભૂલ" ના ધોરણે રસ્તો શોધે છે, ત્યારે તેનામાં તાર્કિક વિશ્લેષણ કૌશલ્ય તથા અડગ મનોબળ મજબૂત બને છે. નિર્ણાયકો કે મુલાકાતીઓ સામે પોતાની કૃતિ આત્મવિશ્વાસપૂર્વક રજૂ કરતી વખતે બાળકોના ચહેરા પરનો એ માલિકીભાવ અને ગર્વ જોઈને વાલીઓ અને શિક્ષકોની બધી જ મહેનત સાર્થક થઈ જાય છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન તેમનામાં વાણી પર પ્રભુત્વ, વિચારોની સ્પષ્ટતા અને સંચાર કૌશલ્ય અદ્ભુત રીતે ખીલે છે. જૂથમાં કામ કરતી વખતે એકબીજાના વિચારોનો આદર કરવો, સાધનોનો સાચો ઉપયોગ કરવો અને પરસ્પર સહકારની ભાવના કેળવવી—આ બધું બાળકના માનસમાં એક અદભુત આત્મવિશ્વાસ અને જવાબદારીની ભાવના રોપી દે છે. શિક્ષક અને વાલી તરીકે આપણો એપ્રોચ પણ એવો હોવો જોઈએ કે આપણે બાળકોને તૈયાર જવાબ આપવાને બદલે હંમેશાં તેમને જાતે વિચારતા કરીએ.

આજે દુનિયા જે ઝડપે બદલાઈ રહી છે, તેની સાથે આપણી આખી શિક્ષણ પદ્ધતિ અને બાળ ઉછેરનો દ્રષ્ટિકોણ પણ બદલાઈ રહ્યો છે. ભૂતકાળમાં જ્યારે આપણે બાળકો નાના હતા ત્યારે એવું અચૂક પૂછતા કે, बड़े होकर क्या बनोगे ? પૂછીને સિલેક્ટેડ વ્યવસાયોની રેસમાં બાળકને દોડાવ્યા કર્યું છે. પરંતુ હવે સમય બદલાયો છે અને દુનિયા એક નવી ક્રાંતિ તરફ આગળ વધી રહી છે, જ્યાં હવે વાલી તરીકે આપણે બાળકને એવું નથી પૂછવાનું કે તું શું બનીશ, પરંતુ આપણે તેને શીખવવાનું છે કે "बड़े होकर क्या बनाओगे ? " (દીકરા, મોટો થઈને તું શું નવું સર્જન કરીશ, શું નવું બનાવીશ?)

આજના આ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (Artificial Intelligence) અને ટેકનોલોજીના યુગમાં વસ્તુઓ બનાવવાનું કે પ્રોસેસ કરવાનું કામ તો AI મોટાભાગે જાતે જ કરી લેશે, પરંતુ મૂળભૂત રીતે વિચારવાનું કામ અને તે વિચારીને કોઈ નવો આઈડિયા આપવાનું કામ માત્ર માનવીય મન જ કરી શકશે. ભવિષ્યની દુનિયામાં એ જ લોકો મહત્વ ધરાવશે અને જીવંત ગણાશે જેઓ મૌલિક રીતે વિચારી શકવા સક્ષમ હશે. પ્રાથમિક કક્ષાએ આવી પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લેવો, કોઈ કૃતિનું નિર્માણ કરવું, નવો આઈડિયા શોધીને એના માટે મથામણ કરવી—આ બધી જ માનસિક કસરતો બાળકોમાં નવા વિચારોને જન્મ આપે છે.

વિચારો કે બાલવાટિકામાં ભણતું એક બાળક પોતે પૂંઠામાંથી એક 🏠 ઘર બનાવે છે, ત્યારે તેમાં તેને કેટ કેટલી માનસિક પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડે છે. કેટકેટલું વિચારવું પડે છે. - AI ને કહીએ કે પૂંઠામાંથી કેવી રીતે ઘર બનાવાય ત્યારે AI ઉપલબ્ધ ડેટા સોર્સમાંથી કોઈના વિચારેલા વિચારો આપણા સુધી પહોંચાડે છે, જ્યારે આપણું બાળક પોતે નવા નવા વિચાર આપી શકે છે ! આ જાણીને સૌને દંગલનો એ ડાયલોગ યાદ આવશે - જેમાં એક પિતા પોતાની દીકરીઓ માટે કહે છે - मेरी लड़कियाँ लड़कों से कम हैं क्या ? - हमारे बच्चें एआई से कम हैं क्या ?