October 02, 2018

“વૈશ્વિક જન તો તેને રે કહીએ...”



“વૈશ્વિક જન તો તેને રે કહીએ...”
       આજે ફરી બીજી ઓક્ટોબર હતી. અને સૌના હાથવગા એવા સોશિયલ મીડિયા પર ગાંધી છવાયેલો હતો. જન્મના ૧૫૦ વર્ષ પછી ય તેનો જાદૂ એવો જ છે એના ઘણા ઉદાહરણો શાળાએ અનુભવ્યા છે. ચોરી કરનારને બીજાની પીડા સ્પર્શે અને તે વસ્તુ પાછી મૂકી જાય એવી વાતો જીવિત (શરીરથી જીવિત, બાકી આ ડોસો અમરત્વ લઈને જન્મ્યો પછી મુન્નાભાઈની જેમ ઘણા લોકોમાં કેમિકલ લોચો કરતો જ રહે છે. ) ગાંધીના સમયની વાતોમાં આવતું. એ જ અમે જાતે અનુભવ્યું છે. જુઓ > મુલ્યોની શક્તિ હજુ જીવંત છે અને પ્રેમની પરીક્ષા કરાવતું લેપટોપ  
ગાંધીએ શું કર્યું એ કહ્યા કરતાં, બાળકો સાથે અમારા પ્રયત્ન રહ્યા કે એ ગાંધી ગુણને બહાર લાવવાની કોશિશ કરે. સ્વચ્છતાથી શરૂ કરી. મુશ્કેલીઓનો ચર્ચા વડે ઉકેલ, પોતાની જાત પહેલા બીજાનો વિચાર કરવો, સંપથી જીવવું, ફોર્માલીટીને બદલે નૈસર્ગિક રીતે જીવન જીવવું... જેવા પ્રયાસો કરતા રહ્યા. ગામમાં ય ગાંધી ફૂટતો જ રહ્યો છે. વેરવિખેર ગામ માત્ર અમારાથી એક ના થયું હોત. 
       બાપુનું પ્રિય ભજન જે નરસિંહ મહેતાએ પંદરમી સદીમાં લખેલું...હજુ ય વાંચીએ તો થાય કે આ આધુનિક સમયમાં “વૈશ્વિક જન તો તેને કહીએ...” એમ કરી ગાઈએ તોય સુખી સંસારની ચાવીઓ એમાં સમાયેલી છે.
વૈષ્ણવ જન તો તેને કહિએ, જે પીડ પરાઈ જાણે રે
પર દુઃખે ઉપકાર કરે તોયે, મન અભિમાન ના આણે રે..
સકળ લોકમાં સહુને વંદે, નિંદા ન કરે કેની રે
વાચ કાછ મન નિશ્ચલ રાખે ધન ધન જનની તેની રે
સમદૃષ્ટિ ને તૃષ્ણા ત્યાગી પરસ્ત્રી જેને માત રે
જીહ્વા થકી અસત્ય ન બોલે પરધન નવ ઝાલે હાથ રે
 મોહ માયા વ્યાપે નહિ જેને દૃઢ વૈરાગ્ય જેના મનમાં રે
રામ નામ શુ તાળી રે લાગી સકળ તીરથ તેના તનમાં રે
વણ લોભી ને કપટ રહિત છે કામ ક્રોધ નિવાર્યા રે
ભણે નરસૈયો તેનું દર્શન કરતા કુળ એકોતેર તાર્યાં રે....
એક એક કડીમાં જાણે શાંતિથી જીવન જીવવાની ચાવીઓ છે...
           જયારે દરેકને બીજાની પીડાનો અહેસાસ થાય પછી જગતમાં પીડા રહેશે જ નહિ... અને ઉપકાર કેવો ? જે થઇ શક્યું તે કર્યું..બસ એટલું જ..એમાં મેં કર્યું એવું કર્તુત્વ પણ નકામું થઇ જાય. નાના મોટા એવા ભેદ ભૂલી જઈ, સૌને માન આપે. નિંદા કરવાને બદલે જે તે ની ખામી તેના મો પર કહે અને વ્યક્તિ દ્વેષ રાખવાને બદલે તેની ખામી સુધારવા મથે. જે પોતાના લોભ માટે અસત્યનો સહારો ના લે. બીજાની વસ્તુ ઝુંટવી ના લે અને આવી સ્થિતિમાં બીજાને કેવું લાગશે તે વિચારે. અર્થવિહીન ગુસ્સો કરવાને બદલે, સમસ્યાઓને શાંતિથી ઉકેલવાનો પ્રયત્ન કરતો રહે. આવો માણસ વૈશ્વિક માનવ છે.
આવો માણસ કોઈ બની શકે ? હા, એવો જન્મ્યો છે, મોહનદાસ થઇ...જીવ્યો છે આ જ ધરતી પર અને હજુ ય જીવતો રહેશે આપણા સૌમાં જેમ માતાજી પંડમાં આવે એમ આપણા પૈકી કોઈક કોઈકના પંડમાં એ આવશે.
"સૌના પંડે ગાંધી આવે" - એવી ગાંધી જયંતીએ શુભકામનાઓ ! 







   

  
  





October 01, 2018

આપે Child Friendly Schoolnની મુલાકાત કરી હોય તો...



Child Friendly Schoolચેપ છે આ તો – લાગ્યો તો મજા !!
 પ્રો. અનીલ ગુપ્તાએ આપણી મસ્તી કી પાઠશાળા વિશેના એક આર્ટીકલમાં લખ્યું હતું, Let there be more “Masti Ki Pathsalas”  ! જેમણે પોતાનું જીવન વિવિધ શોધયાત્રામાં અને નવિનીકરણને સમાજ સુધી પહોચાડવામાં ખર્ચ્યું હોય તેમના આશીર્વાદ ના ફળે એવું થાય જ નહિ. ગયા અંકમાં આપણે વાત કરી હતી એમ સમાજ હજુ પણ બાળકોના મોં પર સ્મિત જોવા માટે આતુર છે. કોઈક ચક્કર એવું લાગી ગયું હતું અને આપણે સૌ બાળકોના ભણતર વિષે આપણા પૂર્વગ્રહ બાંધતા ગયા. આજે ગુજરાતની સરકારી (કેટલીક ખાનગી પણ) શાળાઓ જે રીતે નવા નદીસર પ્રાથમિક શાળાની સંચાલન પદ્ધતિમાં રસ લઇ રહી છે એ દર્શાવે છે કે બદલાવ આવી રહ્યો છે. ભલે ધીમો છે પણ અસરકારક રહેશે. લગભગ ૨૦૧૦ થી શાળાની જુદા જુદા વ્યક્તિઓએ મુલાકાત લીધી છે. પહેલા માત્ર શાળાની પ્રવૃતિઓમાં શિક્ષકોને જ રસ પડતો અને વધુ પ્રમાણમાં શિક્ષકો જ મુલાકાત લેતા. વચ્ચેના સમયમાં શિક્ષણ સાથે સીધા ના જોડાયેલા હોય એવા વ્યક્તિઓની મુલાકાતો પણ થઇ. શાળાનું નેતૃત્વ કરતા આચાર્યો થી લઇ તાલુકા શિક્ષણાધિકારીશ્રી અને જીલ્લાના અધિકારીશ્રીઓની પણ મુલાકાતો થઇ. અને એ બધા સાથે ચર્ચા કરતા અમે શીખવાની પ્રક્રિયાનું વલોણું કર્યું. આ સત્ર ખુલ્યા પછી વધુ આનંદ એ વાતનો છે કે વિવિધ સ્કૂલ મેનેજમેન્ટ કમિટી શાળાની મુલાકાતે આવી જાણવાનો પ્રયત્ન કરી રહી છે. કેટલાકને ભૌતિક બાબતો – ઈમારત, ચિત્રો, મેદાન તો કેટલાકને બાળકોની ભાગીદારી ગમે છે. સૌને યથાશક્તિ સમય ફાળવી ચર્ચા કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો જ છે.
હમણાં છેલ્લી એક નવી ટકોર મળી કે જેમને મુલાકાત લીધી તેમની સાથેનો સંપર્ક રાખ્યો છે ? અને સાચે જ એમાંથી ઘણા બધા વ્યક્તિઓ સાથે અત્યારે સંપર્કમાં નથી રહી શક્યા.
જાગ્યા ત્યાંથી સવાર ; “આ વાંચી રહેલા તમે જો શાળાની મુલાકાત લીધી હોય તો તમારી વિગત નીચે આપેલ લીંક પર જઈ કોમેન્ટમાં જરૂર આપજો, જેથી આપણે સૌ એકબીજા સાથે આપણો સંપર્ક જાળવી રાખી મોર મસ્તી કી પાઠશાલા” ના આ કાર્યમાં પ્રતિબદ્ધ રહી શકીએ.” 
 આપે શાળાની મુલાકાત કરી હોય તો કોમેન્ટમાં પોતાની વિગતો લખો, વધુ વ્યક્તિઓ સુધી પહોચવામાં પ્રયત્નશીલ રહીએ કારણ કે, આજે એક બાળકના મોં પરનું સ્મિત એ આવતીકાલના ખુશહાલ સમાજનું બીજ છે !

સ્વ-શાસનદિન કે પછી સ્વ-શ્વસન દિન !



સ્વ-શાસનદિન કે પછી સ્વ-શ્વસન દિન !

        "સ્વ-શાસનદિન" એ જો બાળકો સામે એક શૈક્ષણિક તહેવાર તરીકે રજુ કરવામાં આવે તો અમારા અનુભવો માને છે કે પછીથી દરેક બાળકનું એક જ વાક્ય હશે – “સ્વ-શાસનદિન એ મારો પ્રિય તહેવાર છે !” બાળકોને મન “મારા શિક્ષક એ મારા રાજા” . એટલે જ બાળકને શિક્ષક બનવું ખુબ ગમે છે. પોતાના પ્રિય શિક્ષકની જેમ ભણાવવું અને ગમતી રમતો રમાડવી – ગીત ગવડાવવા – પોતાની  સ્કીલ રજુ કરવી સ્વ-શાસનદિને આ બધું કરવા માટે જ શિક્ષક બનવાનું સપનું જોવાય છે. વર્ગખંડમાં બાળકોની સ્વતંત્રતા એ વર્ષોથી ચર્ચાતો મુદ્દો રહ્યો છે. વર્ગખંડમાં  “બાળ સ્વતંત્રતા” ની જેટલાં મોં એટલી વ્યાખ્યાઓ ઘડાઈ છે. પરંતુ બાળક વર્ગખંડમાં સ્વતંત્ર છે કે નહિ – એ શિક્ષક તરીકે આપણે નક્કી કરવાવાળા કોણ ? અને જો બનીશું તો પછી બાળકને મન આપણે રાજા નહિ સરમુખત્યારશાહી વાળા શાસક તરીકે ઉભરીશું. શૈક્ષણિક પ્રક્રિયા દરમ્યાન બાળક આપણને પ્રિયતમાની જેમ રસ પૂર્વક સંભાળે છે, ગાઢ મિત્રની જેમ નિશ્ચિંતતાથી સામો પુરક પ્રશ્ન કરી શકે છે, ન સમજયા માટે ચર્ચા અને સંશય હોય ત્યાં દલીલ પણ કરી શકે છે- તો સમજવું આપણા વર્ગખંડમાં દરેક દિન બાળકોને મન સ્વ-શ્વસન કરી રહેલો સ્વ-શાસનદિન દિન છે !  આવા બાળકોના સંપૂર્ણપણે આઝાદી વાળા વાતાવરણ સાથે તમે વર્ગખંડને નથી ચલાવી રહ્યા ? - તો પછી તે વર્ગખંડ નહિ એજ્યુકેશનલ વેન્ટીલેટર છે ! જ્યાં તમને વર્ગખંડ પુરતો બાળકમાં અભ્યાસક્રમ ધબકતો લાગશે ,પરંતુ વર્ગખંડ બહાર બધું શૂન્ય ! માટે જ  કહેવાય છે કે બાળકો સ્વ-શાસનદિનના દિવસે આખુવર્ષ શિક્ષકનું અવલોકન કર્યું હોય - તેનું  અનુકરણ કરતાં હોય છે, તેમ આપણે પણ સ્વ-શાસનદિને બાળકોનું અવલોકન કરી તેમાંથી એ શીખીએ કે આપણે આખું વર્ષ શું કરવું જોઈએ ! ચાલો ડોકિયું કરીએ અમારા બાળકોના સ્વ-શ્વસન દિન સ્વ-શાસનદિનમાં !










 
 

  



 




September 22, 2018

Primitive Weapons - Creativity by Our Children !



🔱Primitive Weapons ! 🎯
        માણસ  હંમેશા કુતુહલતા અને સર્જનાત્મકતા ધરાવતો હોય છે. બાલ્યાવસ્થામાં તો આ બંને વેવ ખૂબ જ કંપિત હોય છે. કંઈક નવું જાણવાનું અને નવું નવું સર્જવાનું કામ સોંપીએ તો તે માટે તેઓ ખુબ ઉત્સાહી હોય છે. માટે જ તેને લઇ આપેલું રમકડું કેટલું મોઘું છે તેના કરતાં પણ તે કેવી રીતે કામ કરે છે તે જાણવામાં રસ હોય છે. અને આ કુતુહલતા નવી સર્જનાત્મકતા પેદા કરે છે. પરિણામે થોડી જ વારમાં રમકડું એ રમકડું ન રહેતાં સંશોધનનું સાધન બની જાય છે. અને આપણો ડાયલોગ હોય છે, કે આના હાથે કોઈ રમકડું એક દિવસ પણ ચાલે ! હવે વિચારો કે આટલી કુતુહલતા અને આટલી જીજ્ઞાસા લઈને વર્ગખંડમાંમાં પ્રવેશેલા બાળકને વર્ગખંડમાં ફક્ત સાંભળવું , ફક્ત વાંચવું  ફક્ત જોવું ફક્ત લખવું કે ફક્ત બોલવું થી આગળ વધીને એવું બધું કરવું નો ભાવ હોય છે. માટે જ ધોરણ પહેલામાં બે બિલાડી વાળી વાર્તા સાંભળી પછી જો તેને વાંદરો કે બિલાડી બનવા ન દો કે ત્રાજવાંથી રોટલા ને તોલવા ન દઈએ તો તે બધું જ બાળકને મન નિરર્થક છે. બાળક હંમેશાં પ્રવૃત્તિઓ વડે જ ધ્યાન મગ્ન રહી શકે છે પછી તે વર્ગખંડ હોય કે કેમ્પસ ! આપણું શીખવેલું અથવા કહીએ કે આપણું સમજાયેલું બાળકને ચીર સ્થાયી રાખવું હોય તો તેને તેવું અથવા તો તેવી પ્રવૃત્તિઓ સાથે જોડવો પડશે.  પાઠ્યપુસ્તક કે ગ્રીનબોર્ડ માંથી વાંચેલું કે શિક્ષકને મુખે સાંભળેલું, આ બધા કરતાં પણ પોતે પ્રવૃત્તિ ધ્વારા અનુભવેલું બાળક જીવન પર્યત યાદ રાખે છે. જ્યારે જ્યારે વર્ગખંડમાં કોઈ ઘટના બને ત્યારે બાળકને મજા પડી જતી હોય છે અને તે તેને જીવનભર યાદ પણ રહે છે. સાથે સાથે તે દિવસે કયો એકમ ચાલતો હતો, શું શીખવાડતા હતા અથવા તો તે દિવસનું ગ્રીન બોર્ડમાં લખેલું પણ તેને યાદ હોય છે . શૈક્ષણિક કાર્ય ની વચ્ચે  આનંદ આપે તેવી અને વિષયને અનુરૂપ એવી પ્રવૃત્તિ બાળકોને આપવામાં આવે તો મજા પડી જાય. બાળકોએ ઉત્સાહપૂર્વક પરંતુ કંઈક કરી બતાવવા માટે પણ કામે લાગી જાય. આમાં  બાળકોને નહી મજા આવે – [જો કે તેમાં જ બાળકોને સૌથી મજા આવતી હોય છે ] આ વસ્તુઓ બાળક ક્યાંથી લાવશે ?  કેવી રીતે કરી  કરશે ?  આવા પ્રશ્નો સાથે જ્યાંથી આપણો અંત થતો હોય છે, ત્યાંથી જ બાળકોની સર્જનાત્મકતા ઉત્સુકતા અને એનર્જી  શરુ થતી હોય છે.  માટે ફક્ત અને ફક્ત ટોક અને ચોક, પાઠ્યપુસ્તક અને નોટબુક અને સ્માર્ટ બોર્ડ , વર્ગખંડ અને બેન્ચીસ થી અલગ પણ એક દુનિયા છે જેમાં બાળકને વિષયને અનુરૂપ પ્રવૃત્તિ ઉભી કરી દિવસમાં એકવાર તો લઈ જવાં જોઈએ.  સામાજિક વિજ્ઞાનમાં આદિમાનવ વિશે ટોક –ચોક થી  જાણવામાં  બાળકોને બહુ રસ-રુચિ ના હોય તે સ્વભાવિક છે. કારણ  આદિમાનવ વિશેની વાતો તેમનું જીવન બાળક માટે ફક્ત અને ફક્ત કલ્પનાઓ છે.  અગ્નિ વડે આદિમાનવ પોતાનું રક્ષણ કરતા અત્યારના બાળકો માટે અકલ્પનીય છે અને સંકલ્પનાઓ ને સાંકળવા માટે તે સમયે જીવવા માટે  નવા  સંશોધનોમાં વળે કામ કરવું એટલે કેટલુ મુશ્કેલ તે પણ બાળક વિચારી શકે અથવા તો કહીએ તો અનુભવી શકે તે માટેનું એક પ્રયત્ન કોઈ પ્રવૃત્તિ વડે કરવો જરૂરી હતો. માટે શિક્ષકે ગૃહકાર્ય આપ્યું આદિમાનવ ના હથિયારો બનાવવાનું ! બાળકોએ  સામાજિક વિજ્ઞાન ની સાથે સાથે વિજ્ઞાનને પણ જાણ્યું કે આદીમાનવ થી આજદિન સુધી વિજ્ઞાને કેટલી પ્રગતિ કરી છે અને આપણું જીવન કેટલું સરળ બનાવ્યું  છે અને તો છે સામાજિક વિજ્ઞાન સાથે વિજ્ઞાન કે જે આપણા જીવનને સરળ બનાવે છે.  બાળકોએ પણ આદિમાનવ બની જે કર્યું એ આ રહ્યું તમારી સામે ! 















VIDEO 📺

હવે તમે જ કહો બાળકો આ જિંદગીભર ભૂલી શકશે આ એકમ ને ?