October 24, 2019

એક ગામનો કિલ્લોલ..... !



એક ગામનો કિલ્લોલ..... !

ઘરેથી નીકળ્યા ત્યારે કન્વીનર પર પ્રશ્નોની વણજાર શરુ હતી. શું હશે? કેવી રીતે રેકોર્ડિંગ કરશે? કાન પર હેડફોન લગાવશે ? વગેરે વગેરે... પરંતુ વધુ મૂંઝવણ એ હતી કે કન્વીનર માટે પણ આકાશવાણી પહેલીવારનું પ્લેટફોર્મ હતું. એટલે બાળકોના પ્રશ્નો ના જવાબમાં શું કહેવું ? એટલે બાળકોનો હોંસલો જળવાઈ રહે તે માટે કહી જ દીધું “અલ્યા આપણા માટે પણ પે’લી જ વાર શે. ચિંતા નહિ !”  બધું છોડી બાળકોને કારમાં વાતોમાં પરોવી દીધા. રસ્તામાં ટ્રાવેલિંગ ઈફેક્ટ વોમિટ કરતા તરુણને વારંવાર પાણી પીવડાવવા અને કોગળા કરાવતા કરાવતા રેડિયો સ્ટેશન પર પહોચ્યા. 
“સાહેબ બહુ ઠંડી લાગ શ....” એમ શારીરિક સંવેદન સાથે તરુણ અને “આપણે બોલવાનું કોની સામે છે?” એવી માનસિક ગડમથલ સાથે પ્રિયંકા અને અમારી આખી ટીમ જ્યારે રેડિયો પર કિલ્લોલ કાર્યક્રમ માટે આકાશવાણીના સ્ટુડીયોમાં પહોંચી ત્યારે સૌનો રોમાંચ કંઇક અલગ જ હતો.

“અહીંથી બધા બોલે ?” “કેટલી જગ્યાએ સંભળાય?” આડી તેડી વાતો કરવાનો ટાર્ગેટ હતો તરુણને પાછો ફોર્મમાં લાવવો. તેમણે ગાંધી બાપુની થીમ ઉપર પોતાના કાર્યક્રમની તૈયારી કરી હતી. શાળા કક્ષાએ ખુબજ સરસ રીતે કાર્યક્રમ પ્રેક્ટીસ રૂપે રજુ કર્યો હતો. એટલે ખાત્રી તો હતી જ કે બાળકો ખુબ જ સરસ રીતે કરશે જ. પરંતુ સ્થળ ફેરફાર અથવા તો રેકોર્ડીંગ સ્ટુડિયોની અસર થઇ તેવું અમને જણાતું લાગ્યુ... એની કેટલી અસર થઇ એ તો તમે સાંભળીને નક્કી કરજો... રેકોર્ડિંગ પછી નાઝિયામેમ એ બાળકોને સ્ટુડિયો દર્શન કરાવ્યા. અમે પરત ફર્યા...
૨૪ મીએ કાર્યક્રમ આવવાનો હતો એટલે ફેસબુક પર બધાને જણાવવા બાળકો એટલાં જ ઉત્સુક હતા. આ જાહેરાત માટે બનાવેલા વિડીયોમાં તમે તેમનો ઉત્સાહ જોઈ શકો છો. બોલવા માટે બાળકો અને શાળા રોમાંચિત હતી પરંતુ જયારે બાળકોનું બોલેલું સાંભળવાનો સમય આવ્યો ત્યારે આખા ગામમાં રોમાંચ અનુભવતો હતો. આપણે જે બોલ્યા તે કેવું સંભાળશે તેની અધીરાઈ બાળકોને હતી, તો આપણા બાળકો શું અને કેવું બોલ્યા તે માટેની અધીરાઈ તેમના વાલીઓમાં હતી. રેડિયો પર આજે પહેલીવાર આપણા ગામનું નામ બોલશે તે સાંભળવા ગામના યુવાનો અને અમારી ટીમ ઉત્સાહિત હતી. અને આ વિડીયો જોતાં જ જણાશે કે રેડિયો પરનો કિલ્લોલ કાર્યક્રમ એ ફક્ત બાળકોનો કિલ્લોલ નહિ,પણ ગોધરા તાલુકાના એક અંતરિયાળ ગામનો કિલ્લોલ હતો > ચાલો માણીએ એક ગામના કિલ્લોલ ને    
જાહેરાત 📺

સૌ સાથે મળી ગામ વચ્ચે રેડિયો સાંભળવાનો કાર્યક્રમ  📺

October 10, 2019

તું મુજે કબૂલ, મૈ તુજે કબૂલ !



તું મુજે કબૂલ, મૈ તુજે કબૂલ !


જે દેશને નકશામાં જોવાનો પ્રયત્ન ય ના કર્યો હોય. એ દેશનું નામ યુવાનોએ ક્રિકેટમાં અને થોડા વડીલોએ ખુદાગવાહમાં સાંભળ્યું હોય. એ દેશના વ્યક્તિઓ ગામના મહેમાન બનશે. તેમની રહેણીકરણી, પોશાક, ખોરાક બધા જ વિશે અવઢવ હોય. છતાં પહેલી વીસ મિનિટ પછી “એ દેશ” કે “આ દેશ” એવો ભેદ તમે ઓળખી ના શકો ! – એમ સૌ હળીમળી ગયા અને એ જ સમાવેશી શિક્ષણની અસર છે.
😇“કાંતો મહેમાનોને રહેવાના ઘરની પસંદગીમાં યજમાનોની સંખ્યા વધી ય જાય.”
😑 “આપણે માત્ર ટોઇલેટ અને બાથરૂમ આ બે જ સગવડ ચેક કરવાની.
😞 “અને હા, ઘરના બધા સભ્યોને પૂછવું જોઈએ કારણ કે જેમ આપણે ઇચ્છીએ કે મહેમાનને તકલીફ ના પડે એમ ઘરના સભ્યોને ય મુશ્કેલી ના પડવી જોઈએ.”
આ વખત શાળા માત્ર સપોર્ટીંગ રોલમાં હતી. અને આ ગ્રામોત્સવ પછી બીજી એવી ઘટના હતી જેમાં શાળાએ માત્ર હાજર રહેવાનું હતું. સ્વિડિશ કંપની ફોર અફઘાનિસ્તાન અને આઈ.ટુ.વી. વડે અફઘાનિસ્તાનથી આવેલા ડેલીગેશનને સમાવેશી શિક્ષણ અને તેની અસરો માટે એક ગામ બતાવવાનું હતું અને એમાં નવાનદીસરમાં જે રીતે જુદી જુદી સંસ્કૃતિ ધરાવતા લોકો એક થઇ રહે છે તે ઉદાહરણ રૂપ લાગતા...એ ગામ તરીકે અમે પસંદ થયા.
ફળીયે ફળીયે કચરાપેટી ઊભરાઈ જાય એમ કચરો કાઢવા માંડ્યા.
😑 “દરેકે પોતાનું આંગણું દિવસમાં ત્રણ ત્રણ વખત વાળ્યું હશે...”
😑 “આટલી ચોખ્ખાઈ અમે ક્યારેય નહિ જોઈ !”
😒 “સારું છે, બહાનું કોઈપણ હોય પણ આની ટેવ પડવાની શરૂઆત તો થઇ છે. ૧૯૯૮ માં મેં નહાવાનું પૂછ્યું હતું તો મોટાભાગના બાળકો અઠવાડિયે નાહવાનો ગર્વ લેતા કે – અઠવાડિયે એકવાર નાહી લઇએ છીએ...એને બદલે વ્યક્તિગત સ્વચ્છતામાં અત્યારે કોઈ  મુશ્કેલી નથી સમય જતા સામુહિક સ્વચ્છતાની પણ આદત પડી જશે. “
અને એ દિવસ બપોરે ગામમાં ગયો... દરેકના ઘરે ઉલ્લાસ અને બીજા દેશના વ્યક્તિઓ આપણા ઘરમાં રહેશે એ માટેનું કુતુહલ ભારોભાર દેખાતું હતું. ભોજન માટે અમે આપેલી બધી સૂચનાઓ ગામ ઘોળીને પી ગયું. ફાફડા, જલેબી, ગાંઠિયા જેવી વસ્તુઓ સ્પેશિયલ ઉદલપુર જઈ ખરીદી. ગામની શાકભાજીની દુકાને શાક ખલાસ ! એકાદ શાક ના ભાવે તો બીજું આપીશું. (અમને મનમાં કે કોઈ શાક નહિ ભાવે તેઓ ક્યાં શાકાહારી છે !) અમને હંમેશા લાગ્યું છે કે જે બાબતોને કુદરતી રીતે જેમ સુઝે તેમ થવા દેવાથી સારું પરિણામ મળે એટલે અમારા તરફથી કોઈ રોકટોક ના થઇ.
સાંજે મહેમાનોને લેવા માટે શાળામાં સૌ એકઠા થયા. 

પાર્થેશભાઈએ પૂર્વભૂમિકા આપી. સૌ આવેલા મહેમાનોના પોશાક, ઊંચા કદ, કાઠી, તેમને લઈને આવેલી એ.સી. ટેમ્પો ટ્રાવેલર...વગેરે સાશંક નજરે જોઈ રહ્યા હતા. એમના મન વાંચવાનો પ્રયત્ન કરીએ તો સમજાય તો તેમને થયું કે આ બધાને આપણા ઘરમાં રહેવાનું ફાવશે કે કેમ ? સાથે બીજો પ્રશ્ન વ્યક્તિગત રીતે મને થતો કે આ યુવાનો જે યજમાન બન્યા છે એમના માતા પિતા અને દાદા દાદી કે જેઓ જૂની રૂઢીઓમાં માનતા. તેમને પોતાની યુવાની જાતિ/ધરમમાં અભડાઈ જવું, વટલાઈ જવું એવા શબ્દોમાં પસાર કરી છે. તેઓ આ બધા સાથે અનુકુલન કેવી રીતે કરશે ? વળી, ભાષાનું શું ? આવેલ મહેમાન પૈકી થોડાકને અંગ્રેજી આવડતું હતું અને ગામના એક બે યુવાનોને છોડી દઈએ તો બાકી બધા મોબાઇલ અંગ્રેજી સિવાય ક્યાંય અંગ્રેજી સાથે કામ નથી કર્યું. અફઘાન ટીમમાં મોટાભાગના વ્યક્તિઓ દારી અને પશ્તો ભાષામાં બોલે... આવા પ્રશ્નો મગજની અંદર હતા ત્યાં લાઈટ જવાનો બાહ્ય પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થયો. સામાન્ય રીતે વીજળી જતી નથી અને ગઈ તે કલાક જેટલો સમય... સૌ એકજુટ થઇ ફોન કર્યા..કે વીજળી જોઈએ હમણાં ને હમણાં... પણ આ વીજળી જવાના અંધારાનો એક ફાયદો થયો કે અમે સૌએ મોબાઇલ ટોર્ચના સહારે બંને દેશ વિશેની પ્રાથમિક માહિતીની આપ લે કરી. માત્ર નામ અને તેમના વર્ણનના આધારે અફઘાન મિત્રોને ઓળખી કાઢવાની કસરતથી વાતાવરણ એટલું હળવું થઇ ગયું કે લાઈટ આવ્યું ત્યારે  તેઓ એકબીજાની બાજુમાં બેસીને જાણે વર્ષોથી ઓળખાતા હોય એમ ભાગ્યું તૂટ્યું અંગ્રેજી વાપરી વાતો કરતા જોવા મળ્યા. “જેમ કુછ અચ્છા કરને સે ડાઘ લગે તો ડાઘ અચ્છે હૈ...એમ અંધેરા હોને સે નયી રોશની આયે તો અંધેરા ભી અચ્છા હૈ.” એ તે રાત્રે સમજાયું.
બધા જુદા જુદા પોતાના યજમાનોને ઘરે પહોંચ્યા... કેવી રીતે વાતો કરી અને કેવી રીતે ભોજન કર્યું એ બધું તો એક ચમત્કારથી ઓછું નથી. રોટલો ભાવ્યો એ કોમન બાબત આવી. અફઘાન મિત્રોએ પણ પોતાના તરફથી બધાને ખુબ ધીરજ અને કુતુહલથી ભેગા થયેલા ટોળાઓને સ્વાભાવિક ઘણી સાંભળ્યા..

જમીને સૌ ગ્રામોત્સવની જગ્યા પર પહોંચ્યા..ગરબા રમવા માટે આખું ગામ એકઠું થયું. અને અમારા માટે આનંદ એ જ કે ગામ “ભેળું” થયું. સાડા અગિયાર થયા પણ ગરબા કઈ એમ તૂટે ? એટલે આખરે મોબાઇલની પીન ખેંચી અને તેમને સૌને પોતાના ઘરે જવા અને કાલે સ્કૂલમાં આવવા કહ્યું...

જામેલા ગરબા તોડવાના અપરાધીને ય ગામે સાંભળ્યો - સંભાળ્યો : >  VIDEO

રાત્રે મોડા સુધી વડીલોએ મહેમાનો સાથે ગુફતગુ કરી. (જ્યારે તમે એકબીજાને સ્વીકારી લો છો ત્યારે ભાષા ક્યારેય અવરોધ નથી બનતી એ હવે સમજાય છે.) ગામનું વોટ્સેપ ગ્રૃપ ચેક કરીએ તો સમજાય કે લગભગ એકાદ વાગ્યા સુધી બધા જાગતા જ હતા.સવારે મહેમાનો સ્નાન કરશે કે કેમ ? 

તેમની ઈબાદત કરવા આપણું ઘર અનુકૂળ રહેશે કે કેમ ? કેટલીક જગ્યાએ મહેમાન વહેલા જાગી ગયા અને યુવાનો ના ઉઠ્યા તો ઘરના વડીલોએ કે જેમણે ક્યારેય હિન્દીમાં ય વાત નથી કરી તેમને ના જાણે કઈ ભાષામાં વાત કરી પણ તેમના માટે પ્રાત: ક્રિયા અને ચા પૂરી પાડી. ગુજરાતની લાક્ષણિકતા મુજબ બાજુવાળાને ત્યાં આવેલા મહેમાનને ચા પીવા બોલાવાનો રિવાજ પણ...

અફઘાનિસ્તાન સુધી પહોંચી ગયો હશે. અફઘાન મિત્રો પણ તૈયાર થઇ જે મુક્તતાથી ગામ અને પાદરમાં ફરતા તે જોઈ કોઈને લાગે નહિ કે તેઓ કાલે સાંજે ગામમાં આવ્યા હશે. એ જ રીતે ગામના વડીલોને તેમની સાથે જોઈ કોઈ માની ના શકે તેઓ આ વ્યક્તિઓને માત્ર ગઈ સાંજે જ મળ્યા છે. વિશ્વાસની પરાકાષ્ઠા એ પણ હતી કે કેટલીક જગ્યાએ મહેમાનોને અગવડ ના પડે એટલે ઘર આખું બહાર સુઈ ગયું ને મહેમાનોને ઘરમાં સુવડાવ્યા..(એવું યાદ કરી જોજો કે તમે કોના માટે આવું કરી શકો?”)
શાળામાં આવી વાલી મીટીંગ અને વર્ગની મુલાકાત ત્યાં તેમની સાથેની વાતચીત વગેરે અમારા માટે આશ્ચર્યજનક નહોતું...
પણ ગામના યુવાનોએ એક થઇ, વડીલોને પણ એક કર્યા છે. ગ્રામોત્સવથી નીચી થઇ ગયેલી દીવાલો એક અજાણ્યા દેશના મહેમાનો સાથે રહી જાણે અદશ્ય થઇ ગઈ એ લાઈફ ટાઈમ સંભારણું છે.
 

 

 
 


 



 






September 29, 2019

નવું શીખવાનો આનંદ અને નવું શીખવવાનો આનંદ !



નવું શીખવાનો આનંદ અને નવું શીખવવાનો આનંદ !
નવું જાણવું એ મજા આપનારું હોય છે. આપણો સ્વભાવ જ એવો રહ્યો છે કે નવું જાણવાની – શીખવાની અને સમજવાની આતુરતા એ સહજ હોય છે. પરંતુ જો તેમાં પણ જો ટ્વીસ્ટ હોય તો તે આતુરતા અધીરાઈમાં પરિણમતી હોય છે. કેટલીક બાબત તો આપણે જાણતાં હોઇએ છીએ તો પણ જણાવનારની ‘જણાવવાની રીત’ ને કારણે જાણે પહેલીવાર જાણતા હોય એવો આનંદ આવતો હોય છે. જેમ કે તમારા કોઇ આદર્શ અથવા તો તમારી ફેવરીટ મૂવી કે જાદુગરના જાદુના ખેલ. આપણે પહેલા જોયેલા હોય – આવું તો શક્ય જ નથી એ સમજતા હોઇએ તો પણ જોવાની એટલી જ અધીરાઇ હોય છે. તેનુ કારણ માનવ સહજ સ્વભાવ -  નવું જાણીને સમજવાની ઉત્સુકતા !
હવે એક કોયડો - એક જગ્યા એવી છે કે જ્યાં રોજ નવું શીખવાય છે અને રોજ નવું શીખાય છે પણ એ નવું શીખ્યાની ફિલિંગ અદ્રશ્ય છે ! બોલો ક્યાં?
હવે જઇએ શાળા કેમ્પસમાં ! વાત ગમે ત્યાંથી શરૂ ભલે થાય, અટકશે તો વર્ગખંડોમા જઇને જ ! જો વર્ગખંડોની વાત કરીએ તો શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી વચ્ચે થતી શૈક્ષણિક પ્રક્રિયાઓમાં અને  ઉપરોક્ત બાબતો વચ્ચે ઘણી સામ્યતાઓ છે – જેમ કે બાળકનો સ્વભાવ પણ નવું જાણવાની આતુરતા વાળો છે એને પણ આ કેવી રીતે થાય ? જાણીને સમજવાની ઉત્સુકતા હોય છે વર્ગખંડની પ્રક્રિયાનો બારીકાઇથી અભ્યાસ કરીએ તો બાળક શાળામાં આવી રોજેરોજ જે જાણે છે તે તેના માટે નવુ હોય છે – તો પછી શું શાળાએથી ઘરે જતા બાળકના ચહેરા પર આજે કંઇક નવું મેળવ્યાની  ફિલિંગ દેખાય છે ચાલો બાળકોમાં એ ફીલ થાય ન થાય એ પક્ષે ચર્ચા છોડી આપણા પક્ષની વાત કરીએ તો શિક્ષક તરીકે આપણે બાળકોને જે રોજ જણાવીએ છીએ – શીખવીએ છીએ કે સમજાવીએ છીએ તેની નવીનતા વાળી ફિલિંગ શાળા છોડતાં સમયે આપણા ચહેરા પર કે દિલમાં હોય છે ખરી? એ છોડો તમે તમારા તાસ દરમ્યાન આજે જે વિષય વસ્તુ પીરસવાના છો તે જો બાળકો જાણે જ છે – તો પછી બાળકોને તે જ વિષયવસ્તુ  તમારા થકી સાંભળવાની આતુરતા ઉભી થાય તેવી રજુઆત કરી શકો  છો ? અથવા તો એમ પૂછું કે  તે માટે એક જાદુગર જેવુ કૌશલ્ય તમે તમારા શિક્ષક તરીકેના માનસમા ડાઉનલોડ કરી ઇન્સ્ટોલ કર્યુ છે ખરું ? ન કર્યુ હોય વર્ગખંડમાં ભલે તમે એન્ટ્રી લઇ લેશો બાળકોનું  માનસ તો “નો એન્ટ્રી” નું જ બોર્ડ દેખાડશે.
માટે આજે જ બાળકોમાં આતુરતા ઉભી કરવા માટેનું શિક્ષકનું કૌશલ્ય આપણા માનસમાં ડાઉનલોડ   કરી લો જેથી જેટલી આતુરતા બાળકોના ચહેરા પર જાદુગરને સાંભળવાની અને જોવાની હોય છે તેવા જ ચહેરા સાથે તમારી પ્રતિક્ષા કરતા થાય નહી તો પછી પેલી ફરિયાદ કાયમ રહેશે કે બાળકોને ને જાણવામાં રસ નથી [પણ હકીકત તો એ છે કે બાળકોને જાણવામાં તો રસ છે પણ આપણી નબળી રજૂઆત ને કારણે બાળકોને આપણા પાસેથી નહિ..... હા..હા,.હા.. એમ બાળકોને ભણવામાં પણ રસ છે જ પણ.... !] 

September 28, 2019

મગજને કસવાની કસરતો !



મગજને કસવાની કસરતો !

શિક્ષણ શું છે જો બારીકાઈથી વિચારવામાં આવે તો એક માનસિક પ્રક્રિયા મજબૂત કરવા માટે અથવા તો એમ કહી શકાય કે એક બાળકની વિચારશક્તિ - સર્જનશક્તિને મજબૂત કરવા માટેના પાયાની પ્રક્રિયા એટલે શૈક્ષણિક પ્રક્રિયા. કેટલીક જગ્યાએ આપણને એવું સાંભળવા મળે છે કે પાઠ્યક્રમના કેટલાક મુદ્દાઓ એવા હોય છે કે જે આપણને આખી જિંદગી કામ લાગતા નથી હોતા. તો પછી તેને ભણવાનું શા માટે ? ખાસ કરીને કેટલાક વિદ્વાનો બીજ ગણિત નું ઉદાહરણ વધુ પડતું આપતા હોય છે. બીજગણિતના સમીકરણનું આપણા જીવનમાં શું કામ છે? ભણ્યા પછી ક્યારેય આપણા જીવનની રોજીંદી ક્રિયાઓમાં કામ નથી લાગ્યું. એવી પ્રક્રિયાઓ કરી અથવા તો એવી પ્રક્રિયા શીખીને શું કામ ? તેના કરતાં બીજી કોઈ પ્રક્રિયા ઉપર વધુ ભાર મૂકીને વધુ સારી રીતે રાખી શકાય કે જે આપણને કામ લાગે છે. આવી ગણતરીઓ સાથે અપાતા ઉદાહરણો આપણને પણ ક્યારેક વિચારમાં મૂકી દેશે કે ખરેખર આપણે શિક્ષક તરીકે બાળકની કહીશ કે કયા વિષયવસ્તુ પર વધારે ફોકસ કરવું જોઈએ. બહારના અથવા તો શિક્ષણ સાથે જેને લેવાદેવા નથી તે વ્યક્તિઓ કદાચ આવા વાક્ય બોલી શકે પણ આપણે દરેક તબક્કે વિષય વસ્તુ અને તેની પ્રક્રિયામાં બાળકના મગજમાં થતી કસરતને ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ.
સમાજ તો શૈક્ષણિક પ્રક્રિયાને અને રમતગમતને અલગ અલગ દ્રષ્ટિએ જોશે. પુસ્તકાલય અને પાઠ્યપુસ્તકો ને અલગ અલગ આંખે જોશે. એક શાળા તરીકે અથવા તો એક શિક્ષક તરીકે આપણું કામ બાળકને ઘડવાનું એટલે તેમાં સામાજિકતા લાવવાનું છે. સામાજિકતા કહીએ છીએ ત્યારે એનો અર્થ  બાળકમાં તમામ પ્રકારના કૌશલ્યનો વિકાસ કરવાનો છે.  જેથી  તે ભવિષ્યમાં સમાજની વચ્ચે જઈને તે સામાજીક જીવન જીવી શકે. સામાજિક જીવનમાં આવતા પ્રશ્નોનો ઉકેલ લાવી યોગ્ય નિર્ણય કરી શકે. આ બધા માટે તેની તમામ પ્રકારની સમજણ એ ખુબ મહત્વનું પાસું છે. જેમ કબડ્ડી એ માત્ર રમતગમત સાથે ન જોડતાં નિર્ણય શક્તિ નો વિકાસ કરે છે તેવું જ શાળા કેમ્પસમાં સમાયેલી તમામ પ્રવૃત્તિઓનું છે. લાયબ્રેરીના પુસ્તકો કરતાં પાઠ્યપુસ્તક વાંચવું એવું કહેનારા નથી જાણતા કે પુસ્તકાલયના પુસ્તકો વડે તેમનું જે ઘડતર થાય છે એ આપણી બક બક ક્યારેય નહિ કરી શકે !
        આ આખી બાબત આંખ સામે બનતી જોઈ શક્યા....આ વખતે ઈન્સ્પાયર એવોર્ડ માટેના આઇડિયા કલેકશનમાં અને વિજ્ઞાનનું મોડેલ બનાવવામાં.
રોજ નવા આઇડિયા લઈને આવે. આજે જો ફ્લોર વોશિંગ મશીનનું વિચારે તો કાલે આવીને નાની મોટર્સની માગણી કરે...કેમ પૂછીએ તો કહે..ફાયર એન્જીન બનાવવું છે. વળી, કોઈકને પ્રદૂષણ વિષે સાંભળી થાય કે બધાને ખબર છે કે નુકસાન કરે છે તોય કોઈ કઈ કરતું કેમ નથી ? અમે કહ્યું એમ નથી, જો ને આપણે પ્રયત્ન કરીએ જ છીએ ને ? તો જવાબ મળે કે એ તો આપણે...બધા કેમ નથી લડતા ? અમને સુઝ્યું એમ કહ્યું કે એના માટે બધાને નરી આંખે દેખાવું જોઈએ કે આ નુકસાન કરે છે. તો ત્રણ ચાર દિવસ એની માથાકૂટ ચાલી. ગામ આખું અમારી આ વાતોમાં વોટ્સેપ ગૃપથી જોડાયેલું. આખા ગામને (૧૧૪ જેટલા સભ્યો છે...એટલે મોટાભાગના ઘરમાં/ફળિયામાં વાતો પહોંચે.) રોજરોજ ખબર પડે. દેવ, અમરદીપ, રાજ, પ્રિયા, સંદીપ, ફિરદૌસ એ બધા તો ઘરે પણ ખણખોદ કરતા હોય. મનહર અને તેના ભાઈ તો ખાસ ત્રણેક કલાક બાળકોએ કહ્યું એમ વેલ્ડિંગ કરી કાર બનાવી આપી. અને ફિરદૌસના લાઈ ફાઈથી તો હવે કોણ અપરિચિત હશે !
સી.આર.સી. કક્ષાએથી ત્રણ મોડેલ્સ તાલુકામાં અને ત્યાંથી આપણી ટેણી તો જીલ્લાના વિજ્ઞાન પ્રદર્શનમાં પહોંચી ગઈ.
હવે, આ બધા માટે તેમને પોતાના ઘરે અને શાળામાં કેટલો સમય...આપ્યો હશે એનો અંદાજ લગાવીએ તો થાય કે જો કોઈકે કહ્યું હોત કે આ બધું પરીક્ષામાં નથી આવવાનું – છાનામાના એ વાંચો તો શું થાત ?