Teacher is absent But Learning is Present

Teacher is absent But Learning is Present

આજના આધુનિક યુગમાં શિક્ષણ માત્ર પુસ્તકીય જ્ઞાન પૂરતું મર્યાદિત નથી રહ્યું, પરંતુ તે વિદ્યાર્થીઓની સર્જનાત્મકતા, સ્વનિર્ભરતા અને ટેકનોલોજીના સચોટ ઉપયોગ પર કેન્દ્રિત બન્યું છે. તાજેતરમાં શાળામાં 'વિકસિત ભારત'ના વિઝનને ધ્યાનમાં રાખીને ચિત્ર સ્પર્ધા અને વક્તૃત્વ સ્પર્ધાનું એક અદ્ભુત આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ સમગ્ર આયોજન પાછળ શાળાનો હેતુ એવો જરાય નહોતો કે બાળકો કેટલું ઉત્તમ, મોટું કે પરફેક્ટ પરિણામ લાવે છે (એટલે કે અંતિમ પરિણામ કે ગુણવત્તાનું સ્તર કેટલું ઊંચું છે તે મહત્વનું નહોતું), પરંતુ મૂળ ઉદ્દેશ્ય એ હતો કે બાળકો જાતે શીખતા થાય, જાતે પ્રયાસ કરે અને સમૂહમાં એકબીજા પાસેથી શીખે.

આ સમગ્ર આયોજનનું સૌથી હૃદયસ્પર્શી અને સાચું આશ્ચર્યજનક પાસું એ રહ્યું કે, "Teacher is not available, but learning is 100% there." — એટલે કે શિક્ષક દ્વારા કોઈ તૈયાર ભાષણ, માર્ગદર્શન કે હસ્તક્ષેપ કરવામાં આવ્યો ન હતો. અહીં મુદ્દો એ નહોતો કે બાળકો કેટલું શાનદાર કામ કરી બતાવે છે, પરંતુ મહત્વનું એ હતું કે બાળકોએ જે પણ કર્યું, તે સંપૂર્ણપણે પોતાની મેળે કર્યું. શાળાનું મૂળભૂત ધ્યેય જ એ હતું કે બાળકો કોઈના પર આધારિત ન રહેતા પોતાની મેળે જ્ઞાન મેળવતા થાય. જ્યારે બાળકોને તેમના ભરોસે છોડવામાં આવ્યા, ત્યારે તેમણે આ સ્વતંત્રતાને સ્વીકારીને શીખવાની અદ્ભુત પ્રક્રિયા શરૂ કરી. કોઈ હોમવર્ક કે દબાણ વગર, માત્ર પોતાની જિજ્ઞાસા અને ઉત્સાહના જોરે તેમણે જાતે જ જ્ઞાનનું સર્જન કર્યું. આ જ સાચું શિક્ષણ છે, જ્યાં અંતિમ પરિણામ કરતાં શીખવાની પ્રક્રિયા અને સ્વનિર્ભરતા વધુ મહત્વની બની જાય છે.

શાળાના આ વિચારને સાર્થક કરતા જ્યારે બાળકોને જાતે જ તૈયારી કરવાનું કહેવામાં આવ્યું, ત્યારે તેમની અંદર રહેલી ક્ષમતાઓ બહાર આવી. બાળકોએ જાતે જ કમ્પ્યુટર અને સ્માર્ટફોનનો ઉપયોગ કરી ઇન્ટરનેટ પર સર્ચ કર્યું. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત 'જેમિની' (Gemini) અને અન્ય ટેકનોલોજીની મદદથી પોતાના વક્તવ્ય માટે જરૂરી મુદ્દાઓ અને માહિતી જાતે જ એકત્રિત કરી. અહીં બાળકો કેટલું સારું બોલ્યા કે કેટલું સરસ ચિત્ર દોર્યું તેના કરતાં એ વાત વધુ મૂલ્યવાન હતી કે તેમણે જાતે શીખવાની (Self-Learning Skill) આખી મથામણ જાતે જ પાર પાડી હતી.

જ્યારે બાળકોને પોતાની તૈયારી જાતે કરવાની હતી, ત્યારે આ પ્રવૃત્તિનું સૌથી મોટું જમા પાસું વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચેનો પરસ્પર સહયોગ અને સમૂહ ભાવના બનીને બહાર આવ્યું. બાળકોને સ્પષ્ટ સૂચના આપવામાં આવી હતી કે, "એકવાર તમારા પોતાના વક્તવ્ય તૈયાર થઈ જાય, પછી તમારે એકબીજા સાથે રૂબરૂ વક્તવ્ય બોલીને શેર કરવાના છે; જેથી તમને બોલવાની પ્રેક્ટિસ પણ થાય અને જો સામેવાળા મિત્રના વક્તવ્યમાં કોઈ મહત્વનો મુદ્દો રહી જતો હોય, તો તે એકબીજા પાસેથી શીખીને ઉમેરી શકે." આ પ્રક્રિયા દરમિયાન જ્યાં-જ્યાં જે-જે બાળકોને મુશ્કેલી પડતી, ત્યાં 'કન્વીનર' તરીકે ભારતીએ આગળ આવીને તેઓને ખૂબ સરસ રીતે મદદ કરી હતી. એટલે કે અહીં ભલે સ્પર્ધા હતી, છતાં બાળકોમાં એકબીજાને શીખવવાની, સમજાવવાની અને સૌને સાથે લઈને આગળ વધવાની સાચી માનવીય ભાવના જોવા મળી હતી. આ પ્રક્રિયાથી વર્ગખંડમાં એક તંદુરસ્ત અને હકારાત્મક વાતાવરણ ઊભું થયું, જ્યાં કોઈ સ્પર્ધાની ઈર્ષ્યા નહીં પરંતુ સાથે મળીને ખીલવાની ભાવના હતી. બાળકોએ એકબીજાની ભૂલો સુધારી, નવા વિચારો વહેંચ્યા, મંચ પર બોલવાનો ડર ભગાડ્યો અને સમૂહમાં કામ કરવાનો અસલી આનંદ માણ્યો. એકલા શીખવા કરતા 'સાથે મળીને જાતે શીખવું અને એકબીજાને શીખવવું' એ આ પ્રવૃત્તિનો મૂળ આત્મા હતો.

બાળકોની આ સ્વયંભૂ મહેનત, ભારતીનો સહયોગ અને પરસ્પર પ્રેક્ટિસનું પરિણામ ત્યારે વધુ સોળે કળાએ ખીલ્યું જ્યારે ભારતીએ ક્લસ્ટર કક્ષાની સ્પર્ધામાં પહેલો નંબર મેળવ્યો! આ સફળતાએ સાબિત કરી દીધું કે જ્યારે બાળકોને સાચી તક મળે અને તેમની ક્ષમતા પર વિશ્વાસ મૂકવામાં આવે, ત્યારે તેઓ પોતાની જાતને શ્રેષ્ઠ રીતે સાબિત કરી દેતા હોય છે. તેમને કોઈ રેડીમેડ તાલીમની જરૂર નથી હોતી, પરંતુ યોગ્ય વાતાવરણ અને સ્વતંત્રતાની જરૂર હોય છે.

આવા સચોટ અભિગમથી બાળકોમાં નીચે મુજબના ગુણોનો સહજ વિકાસ થયો:

●      જાતે શીખવાની વૃત્તિ (Independent Learning): કોઈની મદદ કે તૈયાર રેડીમેડ સામગ્રી વગર ખુદ શીખવાની અદ્ભુત ક્ષમતા કેળવાઈ.

●      સહયોગ અને લીડરશીપ (Peer Collaboration): કન્વીનર તરીકે ભારતીની મદદ અને અન્ય બાળકોનું એકબીજાને શીખવવું તેમજ સાથે મળીને આગળ વધવાની ઉત્તમ આદત પડી.

●      ટેકનોલોજીનો રચનાત્મક ઉપયોગ: આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને ડિજિટલ સાધનોનો ઉપયોગ કરીને પોતાની જાતે માહિતી મેળવતા થયા.

●      આત્મવિશ્વાસ અને સિદ્ધિ: પરિણામ કેવું આવશે તેની ચિંતા કર્યા વગર માત્ર જાતે પ્રયાસ કરવાનો આનંદ અને અંતે ક્લસ્ટર કક્ષાએ પ્રથમ નંબર મેળવીને પોતાની પ્રતિભા સાબિત કરવાનો અદભુત આત્મવિશ્વાસ જોવા મળ્યો.

આ પ્રવૃત્તિએ સાબિત કરી દીધું કે શિક્ષણમાં માત્ર ઉત્તમ પરિણામ લાવવા કરતાં બાળકોનું 'જાતે શીખવું' અને 'સમૂહમાં સહયોગથી આગળ વધવું' વધુ મહત્વનું છે. જ્યારે શાળા બાળકોને માત્ર માર્ગદર્શન આપીને તેમને 'જાતે શીખતા' થવા માટે ખુલ્લું મેદાન આપે છે, ત્યારે "Teacher is not available, but learning is 100% there." જેવું વાતાવરણ સર્જાય છે. આવા આત્મનિર્ભર, પ્રતિભાશાળી અને એકબીજાને સાથ આપનારા યુવાનો જ 'વિકસિત ભારત'ના નિર્માણમાં દેશનું સાચું ભવિષ્ય બનશે.

 રીડિંગ રીલ્સ (Reading Reels):

●      સ્પર્ધા નહીં, સહયોગ: "જ્યારે હરીફાઈની વચ્ચે પણ ભારતી જેવી દીકરીઓ કન્વીનર બનીને મિત્રોને મુશ્કેલીમાં મદદ કરે અને એકબીજા સામે બોલીને પ્રેક્ટિસ કરે, ત્યારે સમજાઈ જાય કે સાચો વિકાસ જીતવામાં નહીં, પણ સાથે મળીને આગળ વધવામાં છે."

વે બચ્ચે હૈ, વે કુછ ભી કર શકતે હૈ !

વે બચ્ચે હૈ, વે કુછ ભી કર શકતે હૈ !

સફળતા મેળવવા માટે પ્રશિક્ષક અથવા વિષય નિષ્ણાત શિક્ષક હોવા ખૂબ જ જરૂરી માનવામાં આવે છે. પરંતુ, કોઈ શિક્ષક કે કોચને સ્કેટિંગ જેવી રમત ન આવડતી હોય, અને છતાં તે શાળાના બાળકો જિલ્લા કક્ષાની સ્પર્ધામાં પ્રથમ, દ્વિતીય અને તૃતીય નંબર મેળવીને ઇતિહાસ રચે, તો તે આશ્ચર્ય સાથે ઉપરની માન્યતાઓને તોડી નાખે છે અને ગર્વની વાત બની જાય છે. સ્કેટિંગની જિલ્લા કક્ષાની સ્પર્ધામાં પહેલો,બીજો અને ત્રીજો નંબર આપણી શાળાનાં બાળકોએ મેળવ્યો ત્યારે વિચાર આવ્યો કે - बच्चें कुछ भी कर शकते है !

બાળકોની આ સફળતા પાછળ શાળામાં ચાલતી અતિ મહત્વપૂર્ણ 'નાગરિક ઉઘડતર' જેવી પ્રવૃત્તિઓનું ખૂબ મોટું યોગદાન છે. શાળામાં ચાલતી આવી પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા બાળકો જૂથમાં રહીને એકબીજા સાથે મળીને શાળાનું સમગ્ર સંચાલન કુશળતાપૂર્વક સંભાળે છે, જેના કારણે બાળકોમાં પરસ્પર સહકાર, જવાબદારી અને નેતૃત્વના ગુણો સહજ રીતે વિકસે છે. આ જ મજબૂત આંતરિક આવડત, જવાબદારીની ભાવના અને શિસ્તના કારણે બાળકો સ્કેટિંગ જેવી રમતમાં પણ ઉત્તમ 'પીઅર લર્નિંગ' કરી શક્યા અને કોઈ પણ ઔપચારિક કોચ વગર જાતે જ શીખીને આખી ટીમ તૈયાર કરી શક્યાં.

શાળા દ્વારા બાળકોમાં શાળા સંચાલન અને સ્વ-વ્યવસ્થા માટે કરાતા આવા પ્રયત્નોને લીધે તેમનામાં જે અદભુત કૌશલ્યો વિકસ્યા છે, તેનું જીવંત ઉદાહરણ આપણી વિદ્યાર્થીની ભારતી છે. આત્મવિશ્વાસ અને સખત મહેનતના બળે ભારતીએ ચક્ર ફેંક સ્પર્ધામાં જિલ્લામાં પ્રથમ નંબર મેળવ્યો છે અને હવે તે ગર્વભેર રાજ્ય કક્ષાએ ભાગ લેવા માટે જઈ રહી છે! બાળકોના આ કૌશલ્યો અને આત્મવિશ્વાસ પાછળ શાળાનું યોગદાન માત્ર માર્ગદર્શકનું નહીં, પણ બાળકોને આગળ આવવા માટે એક યોગ્ય પ્લેટફોર્મ અને નૈતિક સમર્થન પૂરું પાડનાર સાધનનું રહ્યું છે.

વિદ્યાર્થીઓના સર્વાંગી વિકાસ માટે રમતો માત્ર મનોરંજન નથી, પણ જીવનશૈલીનો અભિન્ન ભાગ છે. રમતોથી શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય મજબૂત બને છે, શિસ્ત અને ટીમ વર્ક દ્વારા ખેલદિલીની ભાવના કેળવાય છે અને આત્મવિશ્વાસમાં વધારો થાય છે જેથી બાળકો જીવનના કોઈપણ પડકારનો સામનો કરવા સક્ષમ બने છે. આવા કિસ્સાઓમાંથી પ્રેરણા લઈને દરેક શૈક્ષણિક સંસ્થાએ વિદ્યાર્થીઓની છૂપી પ્રતિભાને ઓળખીને તેમને પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડવું જોઈએ. બાળકો જાતે કંઈક નવું શીખી રહ્યા હોય ત્યારે તેમાં અડચણરૂપ બનવાને બદલે તેમને પ્રોત્સાહિત કરવા, શક્ય હોય તેટલા સંસાધનો પૂરા પાડવા અને વિજેતા બાળકોનું સન્માન કરી અન્ય બાળકોમાં પણ રમત પ્રત્યે ઉત્સાહ જગાવવો એ એક સંસ્થા તરીકે આપણી મુખ્ય જવાબદારી છે.

              બાળકો આ માટે તો અભિનંદન પાત્ર છે જ - પરંતુ “ તું આમ નહીં, આમ શીખ, આવી ભૂલ ન કર , ફલાણું ઢીંકણું … વગેરે ડાયલોગ બોલી બોલી બાળકોને ન નડયાનો અનહદ આનંદ અમને પણ છે ! 

રીડિંગ રીલ્સ : બાળકો પરસ્પર સહકારથી અને પોતાના જૂથમાં રહીને વયસ્કોના માર્ગદર્શન વગર પણ શ્રેષ્ઠ કૌશલ્યો કુદરતી રીતે શીખી શકે છે. -લેવ વાયગોત્સ્કી

બાળકોની રમત માણવા ક્લિક કરો.

હાથ, હૈયું અને મસ્તક: સર્વાંગી કેળવણીનો સાચો ત્રિવેણી સંગમ

હાથ, હૈયું અને મસ્તક: સર્વાંગી કેળવણીનો સાચો ત્રિવેણી સંગમ

સાચી કેળવણી એ માત્ર પુસ્તકીય જ્ઞાન મેળવવાની પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ વ્યક્તિના વ્યક્તિગત અને સામાજિક વિકાસનો પાયો છે. મહાત્મા ગાંધીજીથી લઈને અનેક કેળવણીકારોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સાચું શિક્ષણ એ જ છે જે મનુષ્યના ત્રણ મુખ્ય અંગો : હાથ, હૈયું અને મસ્તકનો સંતુલિત અને સર્વાંગી વિકાસ કરે. જો આ ત્રણેયમાંથી એક પણ પાસું છૂટી જાય, તો શિક્ષણ અધૂરું રહે છે.

મસ્તક એ વિચાર, તર્ક અને નિર્ણયશક્તિનું કેન્દ્ર છે. મસ્તકની કેળવણી દ્વારા વિદ્યાર્થીમાં જિજ્ઞાસાવૃત્તિ, વિશ્લેષણાત્મક વિચારસરણી અને સમસ્યા ઉકેલવાની ક્ષમતા વિકસે છે. તે બાળકોને વિવિધ વિષયોનું નું જ્ઞાન આપે છે. પરંતુ, માત્ર મસ્તકની કેળવણી મેળવીને આપણે બાળકોને પૂર્ણ અથવા કહીએ તો સર્વાંગી કેળવણી તરફ લઈ જઈ શકતા નથી. તે માટે બાળકોના હદયની કેળવણી પણ જરૂરી છે.

કેટલીકવાર કોઈ વ્યક્તિ સમાજમાં એવું કંઈક આચરણ કરે ત્યારે આપણે એક કહેવત સંભળાવતા હોઈએ છીએ કે - ભણ્યો પણ ગણ્યો નહીં ! હૈયું એ લાગણી, દયા, કરુણા, પ્રેમ અને નૈતિક મૂલ્યોનું સ્થાન છે. હૈયાની કેળવણી બાળકને સંવેદનશીલ બનાવે છે. જ્યારે કોઈ બાળક મોટો થઈ  માનવજાત - પર્યાવરણ - સમગ્ર સૃષ્ટિ માટે ઉપયોગી કાર્ય કરે ત્યારે આપણે સૌ કહેતા હોઈએ છીએ કે - એણે સમાજનું ઋણ ચૂકવ્યું. આ સમાજ - સૃષ્ટિ - પર્યાવરણ - માટે બાળકમાં સંવેદના ઊભી કરવાનું અને તેને બનાવી રાખવાનું કામ એટલે જ હૈયાની કેળવણી ! ચારિત્ર્ય નિર્માણ અને માનવીય મૂલ્યો માટે હૈયાની કેળવણી અનિવાર્ય છે.

હાથ એ ક્રિયાશીલતા, શ્રમ અને વ્યવહારિક કૌશલ્યનું પ્રતીક છે. હાથની કેળવણી એટલે કે સ્વાવલંબન અને હસ્તકળા. શ્રમનું મહત્ત્વ સમજીને પોતાના હાથ વડે કાર્ય કરવાની ટેવ વ્યક્તિને આત્મનિર્ભર બનાવે છે. વિચારો (મસ્તક) અને લાગણીઓ (હૈયું) ને વાસ્તવિક દુનિયામાં સાકાર કરવાનું કામ ‘હાથ’ કરે છે. બાળકોના જીવનમાં આ ત્રણેયનો  સમન્વય ખૂબ જરૂરી છે. જ્યારે આ ત્રણેય તત્વો ભેગા મળે છે, ત્યારે જ સંપૂર્ણ કેળવણી એટલે કે સર્વાંગી વિકાસની વ્યાખ્યા પરિપૂર્ણ થાય છે.

  વિચારવું - અનુભવવું - અને નિર્માણ કરવું - આ બધી જ પ્રક્રિયાનો સમન્વય એટલે આપણો બાળમેળો 

આપણા માનવ શરીર અને મનની રચના કોઈ અલગ-અલગ ખાનામાં વહેંચાયેલી નથી, એકબીજા સાથે રીતે જોડાયેલ એક અદ્ભુત તંત્ર છે. પ્રાથમિક શાળા એ બાળકના આ જટિલ તંત્રને ખીલવવાની સૌથી ફળદ્રુપ ભૂમિકા છે, કારણ કે “માહિતી વડે મળેલ જ્ઞાન માત્ર માહિતી ભરે છે, પણ પ્રવૃત્તિઓ સમજણ અને સર્જનાત્મકતા મળે છે - જેના વડે આખું જીવન ઘડાય છે."

બાળકો માટીમાંથી રમકડાં બનાવે છે કે કાગળમાંથી મોડેલ ઘડે છે, ત્યારે મસ્તક ભૂમિતિનો હિસાબ માંડે છે, આંગળીઓનું સૂક્ષ્મ હલનચલન સ્પર્શ અનુભવીને તે જ્ઞાનને ભૌતિક આકાર આપે છે, અને આ નિર્માણ પૂરું થતાં જ બાળકના હૈયામાં આત્મસંતોષની અનુભૂતિ કરાવે છે. પ્રાથમિક શિક્ષણમાં બાળકના બાળસહજ વર્તનને સાચી દિશા આપવા માટે કહી શકાય કે: ત્યારે જ બાળકના નાનકડા મનમાં સાચા શિક્ષણનો દીવો પ્રગટે."

બાળમેળામાં ચિત્રકામ કે રંગોળી પૂરવાની પ્રક્રિયાથી બાળકની એકાગ્રતા - સંતુલન વધે છે અને હૈયાને શાંતિ મળે છે. પ્લમ્બિંગ, ઈસ્ત્રી કરવી કે કપડાંની ગળી વાળવા જેવા વ્યવહારુ કામો બાળકોમાં સ્વાવલંબન અને ગૌરવની ભાવના જગાડે છે. "કૌશલ્ય વગરનું ભણતર એ પાંખો વગરના પંખી જેવું છે"—તેથી જ વેસ્ટમાંથી બેસ્ટ બનાવતી વખતે બાળકમાં પર્યાવરણ પ્રત્યે સંવેદનશીલતા અને 'ડાઇવર્જન્ટ થિંકિંગ' ખીલે છે. વળી, શાળામાં સંગીતનું વાદ્ય વગાડવાથી મગજના બંને ભાગો મજબૂત બને છે અને લિંબિક સિસ્ટમ સક્રિય થાય છે.

ન્યુરોસાયન્સના નિયમ મુજબ, પ્રાથમિક શાળાની વયે જ મસ્તક વિશ્લેષણનો બ્લૂપ્રિન્ટ તૈયાર કરવાનું, હૈયું ધૈર્ય ઉમેરવાનું અને હાથ સ્નાયુઓને તાલીમ આપવાનું શીખે છે.

બાળકનું - વિચારવું -  વિચારનું ભાવના સાથે જોડાવું  અને તે મુજબ હાથ-પગનું ક્રિયાવંતિત બનવું - જ્યારે  એકધારા પ્રવાહમાં વહે છે, ત્યારે જ બાળ જીવનમાં સાચો સર્વાંગી અને અખંડ વિકાસ શક્ય બને છે.

રીડિંગ રીલ્સ :

શિક્ષણ એવું હોવું જોઈએ જે બાળકના શરીર, મન અને આત્મા ત્રણેયનો શ્રેષ્ઠ વિકાસ કરે."

-       ગાંધીજી નઈ તાલીમમાં

 ચાલો માણીએ આપણી શાળાના બાળમેળાને > વિડીયો

નકામું જ કામનું 🎉🤟 આનંદનો મેળો 🤟 બાળમેળો 🎉

પ્લમ્બિંગ નો પ્રયત્ન 🤟 બાળમેળો 🎉 આનંદનો મેળો 🤟

હથિયારને હસ્તે 🤟 બાળમેળો 🎉 આનંદનો મેળો 🎉

આપણું કામ આપણે કરીએ 🎉 શીખીએ.. બટન ટાંકતા..  કુકર ખોલબંધ કરતાં..ઈસ્ત્રી કરતાં..ગળી વાળતાં.. 

રંગોને રંગીએ!!

આનંદનો મેળો 🤟 બાળ મેળો 🎉  માટી સાથે મસ્તી 💫

આનંદ 🤟 નો મેળો 🎉  "રંગ સાથે રમત" 💕💝

આનંદ 🤟 નો મેળો 🎉💫 કાગળનાં કરતબ... ❤️

વીડિયો પણ માણીએ!!!