કોણ યજમાન, કોણ મહેમાન?

કોણ યજમાન, કોણ મહેમાન?

તમારા ઘરે કોઈ મહેમાન આવ્યા હોય અને તમને કહે કે આ ઘરને તમારું જ ઘર સમજો - અહીં શરમાશો નહીં ! - એ સમયે જો તે મહેમાન આપણો ખાસ હોય તો તેની વાતને જોકની જેમ મજાકમાં લઈ હસીએ છીએ. પરંતુ તે એટલો અંગત નથી અને આવું બોલે ત્યારે થોડુંક ત્રાંસું જોઈને એના ધ્યાન પર લાવતાં હોઈએ છીએ કે “તમે મારા ઘરમાં આવ્યા છો. આ ઘર મારુ  છે. અને જો તે આપણો સામાન્ય પણ અંગત ન હોય તો? તો તો મોં પર સંભળાવી દેતાં હોઈએ કે અરે ! જરા વિચારીને બોલો , તમે મારા ઘરે આવ્યા છો, હું તમારા ઘરે નથી આવ્યો !

ઉપરની વાત સાવ સામાન્ય અને કેટલીકવાર મજાકની જેમ બોલાતી આપણે સાંભળી અને અનુભવી પણ છે. પરંતુ હવે આપણે થોડા અલગ તર્કથી તેને લઈએ. વિચારીએ કે “શાળા” - નિશાળ એવું બધું ક્યારેક શરૂ કરવાનું વિચાર્યું હશે ત્યારે તેમાં કેન્દ્ર સ્થાને કોણ હશે ? એટલે કે તે કોના માટે વિચાર્યું હશે ? - [ શા માટેय़ - એવો પ્રશ્ન હજુ અહીં નથી પૂછાયો ! ] કોના માટે એવું જ્યારે પૂછીએ છીએ ત્યારે - સૌનો સીધો એક જ જવાબ હોય છે કે “બાળકો માટે” ! બાળકો માટેના મંથનમાં જે સંસ્થાનું નિર્માણ થયું તેને આપણે સૌએ નામ આપ્યું - નિશાળ - આટલી ચર્ચામાં એટલું તો સમજાઈ ગયું કે શાળા એ બાળકો માટે જ - એટલે કે બાળકોની છે. શાળા એ બાળકોનું બીજું ઘર કહીએ તો પણ યોગ્ય જ છે. એ મુજબ તો એ તેનો મૂળ માલિક છે. શિક્ષક વગરની શાળા અંગે કદાચ કલ્પી શકીએ કે ત્યાં બાળકો જાતે શીખી લેતાં હશે. પરંતુ “બાળક વગરની શાળા” એ આપણા સૌના કલ્પના બહારની વાત છે. બાળક વગરની શાળામાં શિક્ષક શું કરે એ વિચાર પણ ન આવે ! હવે ફરી આપણે ઉપરના હસી મજાક વાળા જોક્સને જો શાળા - બાળકો સાથે જોડીને થોડુંક વિચારીએ તો ?

વિચારો કે એક શાળામાં એક શિક્ષક બાળકો પ્રત્યે અહોભાવ દર્શાવતાં કહે કે..

●      શિક્ષક તરીકે આપણે શાળામાં બાળકને સ્વતંત્રતા આપવી જોઈએ.

●     શાળામાં બાળક પોતે ઈચ્છે ત્યારે વર્ગખંડમાં આવ જા કરી શકે તેવી છૂટ આપવી જોઈએ.

●     શાળામાં બાળક પોતે ઈચ્છે ત્યાં બેસીને લખવા વાંચવા માટેની આઝાદી હોવી જોઈએ.

●     શાળામાં બાળકને પોતાની મરજી મુજબ પ્રવાસ પર્યટન માટેના આયોજન કરવા દેવા જોઈએ.

●     શાળાની દરેક બાબતના નિર્ણયમાં બાળકની ભાગીદારી કરવી જોઈએ.

●     વગેરે.. વગેરે.. વગેરે.. એવી બાબતો જેમાં બાળકોને પ્રાધાન્ય આપવાની વાત કહેવામાં આવતી હોય.

પાછા ઉપરોક્ત તમામ વાતો આપણે સૌ બાળકોના બાળકના સર્વાંગી વિકાસ - બાળક પ્રત્યે આપણી કાળજી વગેરે લાગણીઓ સાથે કરતાં હોઈએ છીએ. પરંતુ હવે આ જ બધી શાળા અને બાળકની  બાબતોને ઉપરના હસી મજાક સાથે વર્ણવેલા જોક સાથે જોડીએ તો સમજાશે કે આપણે સૌ પણ એવા જ મહેમાન છીએ જે યજમાનને કહે છે કે - આ ઘરને તમે તમારું જ ઘર સમજો ! અહીં જ્યારે આપણે સૌ શિક્ષક તરીકે શાળામાં બાળકને છૂટ - સ્વતંત્રતા - આઝાદી - ભાગીદારી વગેરે આપવાની વાતો કરીએ છીએ ત્યારે આપણે સૌએ વિચારવું જોઈએ કે જે નિશાળ માટેની આ વાત છે - તે સંસ્થા આ બાળકો માટે જ શરૂ કરાઇ છે. આપણે એવું માનીએ પણ છીએ કે તે તેનું બીજું ઘર છે. છતાં આપણે સૌ તેને તેના જ ઘરમાં  સ્વતંત્રતા આપવાની વાતો કરીએ છીએ. સારું છે કે પોતાની મસ્તીમાં મસ્ત એ બાળક આ બધાથી અજાણ છે. નહીં તો ઉપરના જોકમાં યજમાનની જેમ જ આપણી સામે ત્રાંસું જોઈને ધ્યાન પર લાવતો અથવા તો મોં પર જ સંભળાવી દેતો કે - તમે જરા વિચારીને બોલો , આ મારુ ઘર છે. અહી સ્વતંત્ર રીતે રહી શકું એ મારો હક છે.

શાળાએ નાગરિક ઉઘડતર પ્રવૃત્તિ અંતર્ગત બાળકોમાં આવો જ ભાવ પ્રગટાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. શાળાનું સંચાલન તેઓ પોતે જ કરી રહ્યા છે. તેમનાં માટેના હક - જરૂર જણાય ત્યાં પોતે જ પોતાના પર નિયમો - નિયંત્રણો લાગુ કરી રહ્યાં છે. પોતે પોતાના પ્રવાસ - પર્યટન - ઉત્સવ - ઉજવણી - પરીક્ષા કાર્યક્રમના આયોજન કરી રહ્યાં છે. - ઘરના સભ્યોની જેમ જ પોતાના મિત્રો સાથે આખો મહિનો ટીમ તરીકે કામ કરીને - પોતાના કામની સમીક્ષા કરી રહ્યાં છે - સાથે રહેતાં ભાઈબંધ કે બહેનપણીને તેની ફરજ ચૂક યાદ કરાવી રહ્યાં છે. છતાં સૌ સાથે મળી એક ટીમની જેમ એક સંસ્થાને કેવી રીતે ચલાવી રહ્યાં છે તે મુલાકાતે આવનાર દરેક મુલાકાતીને સમજાવી રહ્યાં છે. આ બધી પ્રવૃત્તિથી બાળકોનો બનેલો આત્મવિશ્વાસ જ ચાડી કરી જાય છે કે તેઓ તેમના ઘરમાં જ છે.

અને હા અમે શિક્ષક યજમાન તરીકે અમારી મર્યાદામાં જ છીએ. અને હા , મર્યાદામાં જ રહેવું પડે તેમ છે નહીં તો અમારા યજમાનો તરત આંખ ત્રાંસી કરતાં વાર લગાડે એવાં નથી !!! ચાલો ફોટો પર ક્લિક કરી જોઈએ મુલાકાતી શાળાઓ સમયની તેઓની વાતો !

રીડિંગ રીલ્સ

શાળા એ બાળકો માટેની સંસ્થા છે, શિક્ષકો માટે નહીં. બાળક શાળાનો 'માલિક' છે, 'મહેમાન' નહીં.

શિક્ષકે બાળકને સ્વતંત્રતા 'આપવાની' નથી, પણ તેની પોતાની સ્વાયત્તતાનો સ્વીકાર કરવાનો છે.