શાળાનો ઉર્જાસ્ત્રોત...

પ્રવાસ/પર્યટન- શાળાનો ઉર્જાસ્ત્રોત

                                   પ્રવાસનું શિક્ષણમાં ખૂબ જ મહત્વ છે. આપને સૌ આ વાત જાણીએ છીએ અને અનુભવીએ પણ છીએ. સાંભળેલું-  બોલેલું કરતાંય જોયેલું વધુ સમય સુધી યાદ રહે છે અને સરળતાથી સમજાઈ પણ જાય છે. આ વાતો થઇ આપણા શૈક્ષણિક પ્રવાસની. પરંતુ આજે વાત કરવી છે શાળા કક્ષાએ આયોજાતા નાના-નાના પર્યટનની. પર્યટનનું શું મહત્વ તેવો જો આપનો સવાલ હોય તો તે માટે જો મારે એક જ શબ્દમાં જવાબ કહેવાનો હોય તો પર્યટન એ વર્ગખંડરૂપી બસમાં શિક્ષણ-કાર્ય રૂપી પ્રવાસની વચ્ચે રેસ્ટીગ એરિયા એટલે જ પર્યટન. સાદી ભાષામાં કહીએ તો સમયાંતરે બાળકોનું રીફ્રેશર એટલે જ પર્યટન. પર્યટનો સૌથી મોટો ઉદેશ્ય હોય છે કેટલાક એવા બાળકો કે જે તમે જોશો કે જેઓ વર્ગખંડમાં પાછળના ભાગે બેસવા જ ટેવાયેલાં હશે અને શિક્ષકનો પ્રયત્ન હોય તો જ શૈક્ષણિક પ્રક્રિયાના ભાગ લેતાં હશે તેવાં બાળકોના વર્તનને ઓળખાવાનો આ એક અવસર હોય છે. તમે જોશો કે આવાં બાળકો પર્યટન દરમ્યાનની પ્રવૃત્તિઓમાં ખુબજ ખૂલીને ભાગ લેતાં હોય છે અથવા તો કહીએ તો ખૂલીને વર્તતાં હોય છે. કવિતા મોટેથી ન ગાનાર જોર-જોરથી અંતાક્ષરી રમતાં હોય છે, અને હા, તે પણ.. મોટેથી હોહા ચીચીયારીથી!!! આનો સીધો અર્થ એ જ થાય છે કે આવાં બાળકોનું વર્ગખંડોમાંનું વર્તન એ સ્વભાવગત નથી. તેઓ જાણી જોઇને જ વર્ગખંડોમાં થતી પ્રક્રિયાથી પોતાને દૂર રાખવાનો પ્રયત્ન કરે છે. વર્ગખંડમાંનાં પર્યાવરણની  ચોક્કસપણે કોઈ એવી ઉણપ છે કે જે આવાં  બાળકો કે જે પ્રવાસ/પર્યટન દરમ્યાન ખુલીને વર્તતાં હોય છે, તેમને વર્ગખંડોમાં ખુલવામાં મદદરૂપ નથી બનતાં અથવા તો એમ કહીએ કે ન ખુલવા મજબૂર કરે છે. પર્યટન/પ્રવાસ એ ખરેખર આવાં બાળકોની રસરૂચી જાણવા માટેની એક સોનેરી તક હોય છે, જેનાં ધ્વારા આપણે બાળકોના સ્વાભાવિક વર્તનને જાણી શકીએ છીએ અને તેનો બહોળો ઉપયોગ આપણા વર્ગખંડોમાં આપણે કરી શકીએ છીએ.. નવાનદીસર પ્રાથમિક શાળાએ પણ શાળા નજીક આવેલ “ચાંદન-ગઢ” સ્થળે આવા જ એક ઉદેશ્ય સાથેના પર્યટનનું આયોજન કર્યું.  જેમાં બાળકો એ માણેલ એ આનંદની પળો ફોટોગ્રાફ અને વીડિયોગ્રાફી ધ્વારા આપની સામે મુકેલ છે... ચાલો, જોઈએ અને માણીએ ...

લપસણીની મજા..... 

બાળકોનો ચહેરો જ કહી દે છે કે, કેટલી મજા આવે છે !!!

હું નાનો તું મોટો.... ગીત સાથે મજા માણતાં બાળકો....

ચટ્ટાનો વચ્ચે ચાલવાનો અનુભવ/આનંદ માણતાં બાળકો...

પાછી, ક્રિકેટ તો ખરી જ હોં !!!

આમાં અમારે કશું જ કહેવું નથી !!!

રંગોત્સવ....

“ રંગોત્સવ ”

 સામાજિક જીવન એ તહેવારોથી ભરપૂર છે. તહેવારોની ઉજવણીનો આનંદ એ રોજબરોજના એક સરખા સમયપત્રકને અનુસરવાથી માનસપટ પર છવાઈ જતી કંટાળા રૂપી ધૂળને ખંખેરવાનું કામ કરે છે. તહેવારોની ઉજવણીઓ  માણસમાં કામ કરવાનો નવો ઉત્સાહ ભરે છે, તહેવારોની ઉજવણીનો બીજો એક પ્લસ પોઈન્ટ એ પણ છે કે તહેવારની ઉજવણીની ધામધૂમ વ્યક્તિઓને એકબીજાથી નજીક લાવવાનું કામ કરે છે.ફક્ત નજીક જ નહિ પરંતુ નજીકથી વ્યક્તિત્વને સમજવાનો મોકો મળે છે. આ ઉપરાંત ઉજવણી માટે કરાતી તડામાર તૈયારીઓમાં સહભાગી થઇ દરેક વ્યક્તિની આયોજન ક્ષમતા અને નવીન કુનેહથી પણ અવગત થવાય છે. 

મિત્રો આ બધી વાતો થઇ આપણા સમાજમાં સમયાંતરે આવતાં તહેવારોની ઉજવણીના ફાયદાઓની !! હવે તમે વિચારો કે ઉપરોક્ત જણાવેલ તહેવારોથી થતા ફાયદામાંથી આપણને કયા ફાયદાની વર્ગખંડોમાં જરૂર નથી ??? હવે વિચારીએ આપણે કે જાહેર જીવનમાં આવતા તહેવારોની આગલા અને પછીના દિવસોમાં શાળાનું વાતાવરણ કેવું હોય છે??? હું માનું છું ત્યાં સુધી મોટાભાગનાનો જવાબ સીધો હાજરી પત્રક તરફ ઈશારો કરતો હશે!!! હા બને છે પણ એવું જ અને તેનું  કારણ જાણવા માટે તમારે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપવા રહ્યા

1.      તમે તહેવારની ઉજવણી માટે કેવું સ્થળ પસંદ કરશો ?? જ્યાં શિસ્તના નામે બંધન અનુભવાતું હોય તેવું કે પછી જ્યાં તમને કોઈની રોક-ટોક કે નજર-બંધી ન હોય તેવું ???

2.   તમે તહેવારની ઉજવણી માટે કેવા સાથીઓ પસંદ કરશો ?? જેના તરફથી તમને ફક્ત સંયમ અને સૂચનોનો જ મળ્યા કરતાં હોય કે પછી જે તમારી સાથે લાગણીઓ સભર નિકટતા અનુભવાતી હોય ???

             

              અને છેલ્લે એ પણ કે જો કદાચ ભૂલથી પણ ભૂલ થશે તો ઠપકો મળશે !! તેવી જગ્યાએ તો આપણે જવાનું પણ ટાળતા હોઈએ તો ત્યાં ઉજવણી કરવા જવાની તો વાત જ શું???

બાળકોનું પણ આવું જ હોય છે.  આનંદપ્રમોદ માટે આપણને જેવા પર્યાવરણની જરૂર છે બસ બાળકો પણ એવા જ પર્યાવરણ માટે અપેક્ષિત હોય છે.. અને એટલા માટે જ અમે કહીએ છીએ કે બાળકો હંમેશા તહેવારોની ઉજવણી માટે પોતાના શેરી-મહોલ્લાને જ પસંદ કરે છે, પરંતુ જો આપણે આપણી શાળાનું પર્યાવરણ બાળકના શેરી-મહોલ્લા જેવું ઉભું કરીએ તો??? આવા જ એક પ્રયત્ન સાથે શાળાએ રંગોત્સવની ઉજવણી કરી અને ફોટોગ્રાફ અને વિડીયોગ્રાફી રૂપે અમારી શાળાનું પર્યાવરણ તમારી સામે છે, હવે તમે જ કહો કે આમાં શું-શું ખૂટે છે કે જેના ઉમેરાથી બાળકોની હાજરી અને આનંદમાં ઉમેરો થશે.... 

શાળા ગુણોત્સવ એટલે ???

     

 શાળા ગુણોત્સવ એટલે ???

     

                

“ગુણોત્સવ” – ગુણ નો ઉત્સવ ! વિશાળ વિશ્વના એક ખૂણામાં પોતાનું એક “જગત” વિસ્તારીને શિક્ષણ કાર્ય કરતા આપણે સૌ – સમાજ-વિદ્યાર્થીઓ અને બાળકો ! મથામણ કરતા રહીએ, સમાજે આપણને સોપેલી જવાબદારીને સદાયે શ્રેષ્ઠ રીતે વાહન કરવાની ! એવામાં જયારે આપણા એ નાનકડા વિશ્વની કોઈ “વૈજ્ઞાનિક ઢબે” મુલાકાત લે; આપણે કરેલા પ્રયત્નોને સરાહે – સાથે કોઈક બાબતમાં ટકોરે ! આ પ્રસંગ એટલે ગુણોત્સવ ! આ વખતના અમારા ગુણોત્સવની લેખિત નોંધ તો આપ  બાજુમાં  “વિઝીટ બુક” ના પાને વાંચી જ લેશો. પરંતુ અમે જે નથી પહોચાડી શકતા એ છે અમારા સાથે અમારા વિદ્યાર્થીઓનો આ “શૈક્ષણિક ઉત્સવ” ની ઉજવણીનો ઉત્સાહ ! અમારા સૌના પ્રયત્નોની સરાહના આવેલ મહેમાનના શબ્દોમાં નીચે આપેલ વિડીયો લિન્કમાં સાંભળશો અને ઉત્સાહના ભાગીદાર બનશો તો અમને પણ ખૂબ ગમશે !

મહોલ્લા પ્રાર્થનાસભા....

અ-સફળતા વચ્ચે પણ એક આશાનું કિરણ– "મહોલ્લા પ્રાર્થનાસભા"

શાળામાં વિદ્યાર્થીઓની ગેરહાજરી એટલે જાણે પતંગિયા વિહોણો બગીચો !!!

                          વર્ષોથી શાળા પરિવારે આ સમસ્યા માટે સંઘર્ષ કર્યો છે-  જે હજુ ચાલુ જ છે. ગેરહાજરી માટે શાળાનું વિષમ પરિસર અથવા તેમાં રહેલી નાની વિષમતાઓ દૂર કરવી એ સંપૂર્ણ અમારા હાથમાં હતું. તે તો સમય જતાં નિવારી શકાયું, શાળા સંપૂર્ણ વિદ્યાર્થી કેન્દ્રી રહે તે માટે અમે સૌ બરાબર જાગૃત છીએ.પણ આ સિવાયના સામાજિક,આર્થિક,કૌટુંબિક અને ભૌગોલિક પરિબળોમાંની વિષમતાઓ ધ્વારા ઉભી થતી બાળકોની અનિયમિત હાજરી સહિતની ઘણી સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં ધારી સફળતાઓ હજુ સુધી અમે મેળવી શક્યા નથી.  

જો અમારા આજદિન સુધીના મુખ્ય પ્રયત્નોને યાદીએ બાંધીએ તો....

Ø શાળાના કમ્પાઉન્ડમાં વોલ પર બહારની બાજુએ ગ્રામજનોને અરજ કરતું બોર્ડ

Ø વાલી સંપર્ક જેવી લેખિત મુલાકાત....

Ø બે-ત્રણ દિવસ ગેરહાજર બાળકના ઘરે બીજા દિવસે ચા પીવા જવાનો નુસ્ખો....

Ø સતત ગેરહાજર રહેતાં બાળકોના વાલીઓને પ્રિન્ટેડ પત્ર....

Ø ફળિયા મુજબ બાળકોની યાદી અને એક-મેકને સોંપેલ જવાબદારી...

Ø વર્ગમાં બાળકોની યાદીની સામે વાલીઓના ફોન નંબર અને તેના ધ્વારા રોજેરોજનો E-વાલીસંપર્ક અને ગેરહાજરીનું કારણ જાણી લેવું....

Ø   નાગરિક ઘડતરમાં “મિત્ર સંપર્ક” કરવાની કામગીરી અન્વયે એક ગ્રુપ અનિયમિત અને સતત ગેરહાજર બાળકોની મુલાકાત કરી ગેરહાજરીના કારણોની ખબર સાથે શાળામાં આવે...

Ø ધોરણવાર શાળાની વર્ગવાર હાજરીના ટકાવારીની સ્પર્ધાનું ડિસ્પ્લે જેનું વર્ગવાર હાજરી મોનીટર ધ્વારા સંચાલન.... જેમાં વધુ હાજરી ધરાવતાં વર્ગના હાજરી મોનીટરનું બીજા દિવસની પ્રાર્થના સભામાં સમ્માન...

Ø વાલીઓના અન્ય  સગાં સબંધી સાથે રાખી બાળકને નિયમિત શાળામાં મોકલવા માટેની ભલામણસહની સમજાવટ કરાવવી....

Ø પોતાના ઘરનું કામ પૂર્ણ કરી શાળામાં મોડા આવતાં ધોરણ-7-8- નાં વિદ્યાર્થી/વિદ્યાર્થીનીઓને પણ  હુંફ ભર્યો આવકાર…     

                       આવા તો હજુ કેટલાય નિષ્ફળ પ્રયાસો શાળા પરિવાર ધ્વારા થઇ ગયા છે/થઇ રહ્યા પણ છે. નિષ્ફળ એટલા માટે કે એ બધામાં અમને ધારેલી સફળતા મળી નથી. ગામમાં જાગૃતતા ફેલાવી શક્યા અને કેટલાકને નિયમિત બનાવી પણ શક્યા – એ મુજબ જોઈએ તો હા, દરેક પ્રયાસ અમને કઇંક નવું શીખવી ગયો. આ કડીમાં આ મહિનાથી એક નવો પ્રયાસ શરૂ કર્યો “મહોલ્લા પ્રાર્થના સભા” નો. શાળાની શરૂઆતની સમૂહ-સભા શાળામાં કરવાને બદલે અઠવાડિયામાં એક દિવસ એવા મહોલ્લામાં કરવી જે મહોલ્લાનાં બાળકો ગત સપ્તાહમાં વધુ ગેરહાજર રહ્યા હોય.

§      “મહોલ્લા પ્રાર્થના સભા” આગલા દિવસે વિસર્જન સભામાં સભાનું સ્થાન જાહેર કરવામાં આવે છે.

§      સભાના દિવસે શાળા સફાઈ પૂર્ણ થાય એટલે સંગીતના સાધનોથી સજ્જ થઇ શાળા આખીય જે તે માહોલ્લામાં જવા માટે રેલી સ્વરૂપે ઉપડે છે.

§       જે તે ફળિયામાં એક ખૂણો સાફ કરીએ [ પ્રથમ પ્રયાસમાં અમારે સાફ કરવું પડ્યું, પરંતુ બીજા પ્રયાસમાં અમે પહોંચ્યા કે તરત જ આજુબાજુમાંથી “ ટાટ પતરી ” [મોટું પાથરણું] અમને મળી ગયું.

§      બીજા પ્રયાસમાં તો પ્રાર્થનામાં કેટલાંક વાલીઓ, SMC સભ્યશ્રી અને ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ પણ જોડાયા...

                     પાછાં વળતી વેળાએ ગામમાં શાળાની ખૂશ્બુ વેરતાં-વેરતાં એ આશાએ કે આ શાળા સુમન પર તે સુગંધથી કોઈ ભટકી ગયેલું પતંગિયું પાછું વળે...અને અમે પણ પ્રયત્ન કરતાં જ રહીશું કારણ કે...

Ü चन्द्रगुप्त=: किस्मत पहेले से ही लिखी जा चुकी है, तो कोशिश करने से क्या मिलेगा ?

Ü चाणक्य=: क्या पता किस्मत में लिखा हो की ज्यादा कोशिश से ही मिलेगा !!!!

 

“બાળ-સ્વરાજ્ય”ની સંસ્થા...

 ø શાળા- “બાળ-સ્વરાજ્ય”ની સંસ્થા ÷

 ભારતીય સંસ્કૃતિનો ઈતિહાસ ખૂબ જ ઉજ્વળ રહ્યો છે, આપણા ઇતિહાસની રાજ-શાસન વ્યવસ્થાઓની વાત હોય કે સમાજ વ્યવસ્થાની, વેપાર વ્યવસ્થાની વાત હોય કે પછી વિદ્યાભ્યાસ વ્યવસ્થાની, દરેક પ્રકારની વ્યવસ્થા માટે આપણે જે તે સમયમાં દુનિયાના ખૂણે-ખૂણે અનુસરવા રૂપ પ્રેરણાદાયી સાબિત થયા છીએ. પરંતુ આઝાદી પહેલાનાં લગભગ બસો થી ત્રણસો વર્ષ સુધી આપણા કેટલાંક રાજ્યના શાસકોની ભૂલ અથવા તો ભોળપણને કારણે અંગ્રેજોએ આપણને ગુલામીમાં જકડી લીધા. જેના કારણે આપણી ઓછામાં ઓછી બે પેઢીએ આ ગુલામીને વેઠી છે. જો આપણી પેઢીઓનો ઈતિહાસ આપણે ચકાસીએ તો તેઓ કાંતો રાજાશાહી શાસકોની વ્યવસ્થામાં જીવ્યા છે અથવા તો અંગ્રેજો જેવી ગુલામીયુક્ત શાસકોની આંખો હેઠળ ! 

આ બંને વ્યવસ્થાઓમાં [ગણરાજ્યો જેવા કેટલાંક રાજ્ય વ્યવસ્થાઓને છોડી] મોટેભાગે પ્રજાને પોતાના પ્રતિનિધિઓ ચૂંટાવા માટેનો કોઈ હક આપવામાં આવતો ન હતો. દેશને આઝાદી મળ્યા પછી આપણો દેશ સૌથી મોટા લોકતંત્ર તરીકે ઉભરી આવ્યો. પરંતુ આ આપણે માનીએ છીએ તેટલું સરળ ન હતું . પોતાના પ્રતિનિધીઓને ચૂંટવા માટેનો આપણો અનુભવ અને પ્રક્રિયા પણ નવીન હતી.  આજે અમારી શાળામાં થયેલ શાળાપંચાયતની ચૂંટણી સમયે અમારા બાળકોનો  અનુભવ પણ આવો જ હતો. શાળાપંચાયતની ચૂંટણી કરાવવા માટેનો બાળકોનો ઉત્સાહ અનેરો હતો,પણ અમારા ઉદેશ્યો તેટલાં જ ખાસ હતા. જેમાંના મુખત્વે....

ü  બાળકો શાસન વ્યવસ્થાને જાણે.

ü  આપણે આપણા પ્રતિનિધિઓને ચૂંટીશું ત્યારે કઈ બાબતો ધ્યાનમાં રાખીશું...

ü  આપણે મતદાન શા માટે કરવું જોઈએ ...

ü  મતદાનની ગુપ્તતાનું મહત્વ...

ü  મતદાન પ્રક્રિયા દરમ્યાનની લાગણીઓનો અનુભવ કરાવવો...

ü  ચૂંટણીપંચના મતદાન અને મતદાન મથકના નિયમોથી માહિતગાર કરવા..

ü  ઉમેદવારો અને ટેકેદારોની સમજ..

                       ઉપરોક્ત મુદ્દાઓને અગ્રીમતા આપી શાળા-પંચાયતની ચૂંટણીનું આયોજન કરવામાં આવ્યું. શાળા પરિવારે ચૂંટણી-પંચની ભૂમિકા નિભાવી, બાળકોમાંથી જ સર્વમાન્ય ચૂંટણી-અધિકારીઓની નિમણૂંક કરવામાં આવી. બકાયદા તે બાળ-અધિકારીઓને પણ તેમની કામગીરીથી તાલીમબધ્ધ માર્ગદર્શિત કરવામાં આવ્યા. આ જ  બાળ-અધિકારીઓએ પણ પોતાની કામગીરી બાળ-મતદાર જણાવી. ઉમેદવારોને પણ ઉમેદવારી પ્રક્રિયા અને ટેકેદારોને પણ ટેકેદારોની જરૂરિયાત વિષે સમજાવ્યું. અમારો ખાસ પ્રયાસ એ હતો કે જે બાળક ઉમેદવાર બને તેનો અનુભવ ફકતને ફક્ત ઉમેદવારી પ્રક્રિયા પૂરતો  સીમિત ન રહેતાં ચર્ચા સભા દરમ્યાન પ્રસ્તુત કરે, જેથી દરેક બાળક દરેક પ્રક્રિયા અને તેમાંના દરેક રોલને અનુભવે. માર્ગદર્શક શિક્ષક ધ્વારા   મતદાન મથકમાં ઉભી થતી હોય છે તેવી  ખરેખરી મુશ્કેલીઓ/અડચણો નાખી બાળકોને મુંજવણ ઉભી કરી અને સાથે-સાથે તેના ઉકેલ આપી તે માટેના કાયદાઓથી વાકેફ પણ કર્યા. બાળકોએ મનોરંજન સાથે મતદાન પણ કર્યું. અને અમે તેમના મનોરંજનની આડમાં લોકશાહીની એક મોટી લોકતાંત્રિક પ્રક્રિયા સાથે બાળકોને રૂબરૂ પણ કરવી દીધા.. ચાલો, જાણીએ અને માણીએ..... જય લોકશાહી  

ચૂંટણી પ્રક્રિયા વિષે ચર્ચા .....

પોતાનો  મત આપવાની રાહમાં લાઈનમાં ઉભેલ બાળ-મતદારો...

પોતાના મતાધિકારનો ઉપયોગ કરતી અમારી દીકરી દેવાંશી......

મતપેટીમાં મત નાખતો જયપાલ..

બાળ-એજન્ટ મિત્રો...

મતદાન મથકના બાળ-અધિકારીઓ...

મતપત્રકોનું શોર્ટિંગ અને ત્યારબાદ ગણતરી....

પરિણામ ...