ભાષા મારી છે ગુજરાતી !

ભાષા મારી છે ગુજરાતી !

 ભાષા બચાવી રાખવાનો ફાંકો રાખી શકાય નહિ ! જે આપણને સમાવી લે-આપણું અસ્તિત્વ છે એવી આપણી માતૃભાષાને બચાવવી એવું કહેવાને બદલે એના આપણા પરના ઉપકારોનું ઋણ અદા કરવાનો નમ્ર પ્રયાસ કરીએ છીએ – એમ કહેવાવું જોઈએ ! સરકારી રીતે વિશ્વ માતૃભાષા દિનની ઉજવણીનો પરિપત્ર આવતો થયો એ પૂર્વેથી શાળામાં માતૃભાષા દિનની ઉજવણી થતી રહી છે. – જે બાળકો અહી આવે છે એમને માટે ભાષા માત્ર વાંચતા – લખતા  શીખી જવી એ મહત્વનું નથી એની સાથે તેઓ લાગણીથી જોડાય – ભાષા તેમનો અવાજ બની શકે – તે વધુ જરૂરી છે ! જોઈએ કેટલીક જૂની ભાષા યાદો>>> માતૃભાષા ગૌરવ

          આ વર્ષે સાતમાં ધોરણમાં કલાપીની ગ્રામમાતાનો વસંતતિલકા ગવાઈ રહ્યો હતો અને શિક્ષકે કેલેન્ડર સરખું કરવા માટે હાથ લંબાવ્યો – નજર પડી – ૨૧ મી ફેબ્રુઆરી – વિશ્વ માતૃભાષા દિન ! હજુ તો ૧૫ થી વધુ દિવસ બાકી હતા છતાં કહી રાખ્યું કે આ વખત શું કરીએ ? – વિચારી રાખજો ! એ જ અરસામાં ધોરણ આઠમાં માતૃભાષાની ક્વીઝ્નો વિચાર આવ્યો ! તેમણે સામાજિક વિજ્ઞાનની ક્વીઝ હજુ ય યાદ છે ! “ક્વીઝ માસ્ટર” કોણ રહેશે ?” ના સવાલમાં આઠ આંગળીઓ ઉંચી થઇ – સંધ્યા સભામાં ચિઠ્ઠી ઉપાડથી જયાપલના હાથમાં માતૃભાષા દિનની ઉજવણીનું સુકાન આવ્યું. બીજા દિવસ શનિવારે તમામ શિક્ષકો તાલીમમાં હતા ત્યારે શાળામાં જયપાલ અને તેની ટીમ આયોજન કરતી હતી. ચર્ચાના અંતે – માતૃભાષા દિનને બદલે સપ્તાહ ઉજવવું. દરરોજ એક એક પ્રવૃત્તિ ચાર વાગ્યા પછી રાખવી. જેમાં.......

૧. આપણા નાટકો : આપણી આસપાસ બનતી ઘટનાઓનું અવલોકન કરવું, કોણ શું બોલે છે ? કેવી રીતે બોલે છે ? તે આધારિત નાટક ઘરેથી લખવા અને અહી પ્રસ્તુત કરવા.

૨. જે કળા હવે લુપ્ત થઇ રહી છે તે – લગ્નગીતો – ઘરેથી દાદી/મમ્મી પાસેથી શીખી, લખી લાવી – ગાવા.

૩ લોકમુખે ગવાતા ભજનો – જે મોટાભાગે માત્ર જે ગાય એના કંઠે જ હોય છે તેવા ભજનો ગામના વૃધ્ધો/ભજન મંડળીના સભ્યો પાસેથી શીખી, લખી લાવી – ગાવા.

૪. પોતાના પુસ્તકમાં આપેલ કોઈ એક કાવ્યનું પઠન/ગાન કરી તેને અન્ય સ્વરૂપે રજુ કરવું...અથવા તેની સમજુતી લખી રજુ કરવી.

૫. આ આખા અઠવાડિયા દરમ્યાન ધોરણ – ૫ થી ૮ માંથી એક એક વિદ્યાર્થી ની ટીમ માતૃભાષાની ક્વીઝ તૈયાર કરશે.

આટલી પૂર્વ તૈયારી સાથે

           Ü પ્રથમ દિવસ તેમના નાટકો સાંભળવાની મજા પડી. તેમના નાટકોમાં સમાજ બરાબર આલેખાયો – મોટાભાગના છોકરાઓના નાટકોમાં “ક્રિકેટ” ટોપિક અને તેમાંય કેટલાકની ડાંડાઈ વધુ હાઈલાઈટ થઇ. છોકરીઓના નાટકોમાં ઘર અને તેમની મમ્મીની કામ કરવા અંગેની સૂચનાઓ અને તેમણે તે કામ કરવામાં આવતો કંટાળો ઝીલાયો.

  Ü બીજા દિવસે લગ્નગીત લખી લાવનારની ઓછી સંખ્યા જોઇને જ ખ્યાલ આવે કે બાળકો માટે તેમના માતા પિતા પાસે સમય જ નથી. છતાં પ્રમાણમાં અન્ય સ્પર્ધામાં ઓછો ભાગ લેતી કોમલ વડે રજુ થયેલું લગ્નગીત તાળીઓ ઉઘરાવી ગયું. જે એના આત્મવિશ્વાસમાં ભરપૂર વધારો કરશે જ. અને હા, ચાર ચાર બંગડી વાળું ગીત પણ ગવાયું  અને ભરવાડ સમાજના લગ્નોમાં રમાતો હૂડો પણ શાળામાં રમાયો !

  Ü ત્રીજા દિવસની ભજન સંધ્યા – ક્યાંક મજેદાર તો ક્યાંક ગાયકો જે લખી લાવ્યા તે ગાઈ ના શકે એવી થઇ. પણ આનંદ એ વાતનો ખરો કે સૌએ એમનાથી બનતો પ્રયાસ કર્યો. અહી ભજન ગાતી વખત તેમને પડેલી મુશ્કેલી એમને ભજન મંડળમાં સાવ સહજતાથી ગાતા માણસ તરફ આદરભાવથી જોતા પણ શીખવશે... (કદાચ એ તેના પિતા પણ હોય –એ કોલર ઉંચો કરી કહશે પણ ખરો/ખરી કે મારા પપ્પા મસ્ત ભજન ગાય છે )

 Ü ચોથા દિવસમાં કાવ્યગાનમાં બધાના શ્રોતાઓના કાન ઊંચા થઇ જતા – પણ ભાવાર્થ કહેનારા વક્તાઓને કઈ સારો પ્રતિસાદના મળ્યો – તેમને ચાલુ ભાવાર્થે ગુસપુસ વાતો અને છેલ્લે તાળીઓ જ બસ – પણ ગ્રામમાતા- સુદામો દીઠા કૃષ્ણ દેવ રે અને રાવણનું મિથ્યાભિમાન કાવ્યોનું વાર્તા સ્વરૂપ બધાએ સાંભળ્યું. સાથે જગદીશના ઘેઘૂર અવાજમાં ગવાયેલ “કુંજમાં કોયલ બોલતી..” પણ યાદગાર બન્યું. આ જ દિવસે ગુજરાતીની માસિક કસોટીના આધારે દરેક ધોરણમાંથી પ્રથમ પાંચ વિદ્યાર્થીઓને ક્વીઝ માટે નોમીનેટ કરાયા. તેમણે પોત પોતાની ટીમ બનાવી તેનું નામકરણ કરી લીધું.

                   ..અને શનિવારે યોજાઈ માતૃભાષાની ક્વીઝ – કોઈકની ઝડપ તો કોઈની વધુ પડતી પિષ્ટપેષણની આદત પછી – સવારે સાઈકલના કેરિયર પર ઘેરથી શાળા સુધી ગુજરાતીની ચોપડી વાંચતા વાંચતા આવેલા અલદીપની ટીમ સ્નેહરશ્મી વિજેતા બની. પણ અમને લાગે છે કે આખા સપ્તાહમાં વિજેતા બની છે આપણી ભાષા અને બાળકોનું આયોજન !

આત્મચિંતન શિબિર !!

ગુણવત્તા યુક્ત પ્રાથમિક શિક્ષણ સામૂહિક જવાબદારી

આત્મચિંતન શિબિર

મહાત્મા મંદિર ખાતેની ગુણવત્તા યુક્ત પ્રાથમિક શિક્ષણ સામૂહિક જવાબદારી અંગેની આત્મચિંતન શિબિરમાં સરકારશ્રીની સાફલ્યગાથા વિડીયોમાં આપણી નવાનદીસર પ્રાથમિક શાળાનો સમાવેશ થતાં શાળા પરિવાર આનંદસહ ગૌરવની લાગણી અનુભવે છે.  

વિડીયો જોવા માટે > સરકારશ્રીની સાફલ્યગાથા વિડીયો

શ્રમનું ગૌરવ – સમાજસેવકોની મુલાકાત

શ્રમનું ગૌરવ – સમાજસેવકોની મુલાકાત 

આપણે સૌ સામાજિક પ્રાણીઓ છીએ – આ વાક્ય વારંવાર સાંભળતા આવ્યા છીએ. નાનપણમાંથી જ બાળકોને મન પ્રાણીઓ પ્રત્યે બહુ લગાવ હોય છે. આપણી સંસ્કૃતિ પણ પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ અને વનસ્પતિ પ્રત્યે સમ વ્યવહાર અને વાત્સલ્ય માટે સદાય પ્રેરતી રહી છે. બાળકો આપણી સાથે સહવાસ કરતી પ્રકૃતિનો વિવેક પૂર્ણ ઉપયોગ કરે અને તેમનામાં સમાજમાંના વ્યવસાયિક સમાજસેવકો પ્રત્યે આદર ઉભો થાય તે માટેની શૈક્ષણિક પ્રક્રિયા એટલે જ પર્યાવરણ વિષયનું શિક્ષણ. બાળકો સમાજમાં સેવા આપતાં સેવકોની પ્રવૃત્તિઓને જાણે - તેમની સમાજ માટેની અથાક મહેનતને પીછાણે - તેમાં પોતે કેવી રીતે મદદરૂપ બની શકે છે તે દિશામાં વિચારે અને સમયાંતરે સમાજમાં એક આદરભાવ વાળું વાતાવરણ ઉભું થાય તેની રૂપરેખાંકન એટલે જ પર્યાવરણ અથવા તો સામાજિક વિજ્ઞાનનું શિક્ષણ. વ્યવસાયકારો એ સામાજિક વ્યવસ્થાનું અંગ છે, દરેક વ્યક્તિને ડગલે ને પગલે કોઈક ને કોઈક વ્યવસાયકારની મદદની જરૂરિયાત પડતી જ હોય છે.પરિવાર સાથે મોટરકાર લઈને જતાં હોય અને ઘેટાંનું ધણ રસ્તો ઓળંગતું હોય ત્યારે ઘેટાં પાલક અથવા તો કહીએ કે પશુ પાલક પ્રત્યે કંટાળવાને બદલે – શિયાળામાં સ્વેટર,મફલર કે ટોપી બની આપણું રક્ષણ માટેની  સુખાકારીની પાયામાંની આ પહેલી ઈંટ છે અને તે મુજબનો આપણા મનમાં આદર પણ ઉભો થાય તો જ સમજવું કે વ્યવસાયકારોનું મહત્વ એકમ વિશેના બાળકને આપણે આપેલ માર્ગદર્શન એ શિક્ષણ તરીકે ખરા અર્થમાં કેળવાયું છે. મિત્રો, શ્રમનું મહત્વ દિવસે દિવસે ઘટતું જાય છે – તેવી આપણા સૌની ફરિયાદ હોય છે. જયારે જયારે આપણે બાળકો સમક્ષ આપણી આસપાસની સુવિધાઓ વિશે જાણકારી આપવાનો પ્રયત્ન કરીએ તે જ સમયે શ્રમનું મહત્વ વાળો મુદ્દો પણ આપણે જોતરવો રહ્યો. બાળકોને આપણા પશુપાલક કેટલી મહેનત વડે પશુઓનું જતન કરી દૂધ મેળવે છે? - તે દૂધ ડેરીમાં વેચવાથી માંડી તેમાંથી ચોકલેટ કે આઇસક્રીમ બની ને પાછી આપણા સુધી આવવા માટેની પ્રક્રિયામાં કેટકેટલાં લોકોએ સામેલ થઇ શ્રમ કર્યો હશે ? આપણે પહેરેલાં કપડાંથી ફકતને ફક્ત બાળકોને દરજી સિવાય પણ કપાસ ઉગાડનાર ખેડૂતથી માંડી પ્રક્રિયામાં સામેલ તમામ શ્રમિકોનું સ્મરણ અને આદર એ જ વ્યવસાયકારોની મુલાકાત પ્રોજેક્ટને પુરેપુરો ન્યાય ગણાશે. શાળા પરિવારે પણ આવા જ એક એકમના અનુસંધાનમાં પ્રોજેક્ટ રૂપે પોતાનું  ઉન કતરાવતાં ઘેટાંનો ભેટો બાળકોને કરાવ્યો. ઘેટાં પાળવામાં કેટલો પરિશ્રમ કરવો પડે છે તે માટે ઘેટાંપાલકને બાળકો સમક્ષ રૂબરૂ કર્યા. સાથે સાથે બાળકોની કાતરીયાઓ સાથે વાર્તાલાપ કરાવ્યો જેથી અનુભવાય કે ફક્ત સ્વેટરમાં ઉન જ નહિ, તેની સાથે જોડાયેલા કેટલાય વ્યવસાયકારોનો પરિશ્રમની ઉર્જા આપણને કાતિલ ઠંડીમાં હુંફ આપવાનું કામ કરે છે !!! 

સામાજિક વૃક્ષનું મૂળ– “ શાળા ”

સામાજિક વૃક્ષનું મૂળ– “ શાળા ”

                 કેટલાંક મિત્રો સાથે ચર્ચા કરીએ ત્યારે સૌની સર્વસામાન્ય  એક ફરિયાદ - શાળામાં વારંવાર ઉજવણીઓ, તહેવારો , અભિયાનો વગેરે માટેનો હોય છે. સામાજિક અભિયાનો માટે પણ શાળાઓનો ઉપયોગ શૈક્ષણિક કાર્યમાં વિઘ્નો - એવો તેમનો ટોન સામે આવતો હોય છે. મિત્રો આપણો સમાજ કુરિવાજોથી પ્રભાવિત છે. પણ તમામ સમાજ/ કુટુંબમાં બાળકનું સ્થાન અનેરું હોય છે. બાળકની બોલી ત્રુટક હોઈ શકે છે પણ અસરકારકતા સટીક હોય છે. ઘણીવાર આપણા ઘરમાં કે આસપાસ જોવા મળતી ઘટનાઓમાં - પોતાની વર્ષો જૂની આપણી કુટેવ પણ આપણા બાળકની એક કાલીઘેલી ભાષાની અરજ થી છૂટી જતી હોય છે અને તેનું એક માત્ર કારણ બાળક પ્રત્યેની આપણી લાગણીઓ આપણને તેવું કરવા અંદરથી [ જેને આત્મા અથવા તો અંતરાત્મા કહીએ છીએ તે ]  સમાજમાં સામાજિક જાગૃતિ માટે પ્રેરતી હોય છે – માટે જ તમે જોશો કે પોતાની પ્રોડક્ટ્સની જાહેરાતો માટે પણ કંપનીઓ મોટે ભાગે શક્ય તેટલો બાળ-કલાકારનો ઉપયોગ થતો હોય છે. આ રહ્યું એક કારણ...

                    બીજું કારણ શાળામાંનો આજનો બાળક આવતીકાલે નાગરિક બની સમાજમાં જશે, ત્યારે સમાજને જો વટવ્રુક્ષ માનીએ તો આજનો બાળક આવતી કાલના સમાજનું છોડપણ [= જેમ બાળપણ હોય ] છે અને આ સમયથી જ તેને સમાજમાંની વ્યવસ્થાઓ અને  સામાજિક માન્યતાઓ અને ગેર માન્યતાઓ વિશે પ્રાથમિક માહિતી ધ્વારા સજાગ કરવામાં આવે તો આવતી કાલનું સામાજિક વટવ્રુક્ષમાં ક્યાંય અભિયાનો કરવાની જરૂર રહેશે જ નહિ. 

મિત્રો, [સામાજિકતા રૂપી ] વૃક્ષનું ઘડતર કરવા માટે તો [બાળક રૂપી] “છોડપણ” થી જ પ્રયત્નો શરુ કરવા રહ્યા. તો જ કહેવત સાચી પડશે કે – “શાળાઓ જ સમાજનું ઘડતર કરે છે !”