બાળકનો શોખ અને શિક્ષણ ......

બાળકના શોખ અને શિક્ષણના હેતુનો સમન્વય એટલે જ- “બાળમેળો”

બાળકોને આનંદિત-ક્રિયાશીલ અને  વિવિધ  અનુભવોમાંથી  પસાર  કરતી શાળાકીય પ્રક્રિયાનો ઉત્સવ એટલેજ  બાળમેળો. આમ  જોઈએ તો  બાળક બાળમેળાના દિવસે આનંદ કરે, મોજ કરે અને પોતાના શોખ  મુજબનું કામ કરે તે બાળમેળાનું  મુખ્ય  લક્ષ્ય  છે,પરંતુ બાળમેળાથી આગળ  શૈક્ષણિક બાળમેળા ની  જ્યારે આપણે વાત કરીએ છીએ ત્યારે આનંદ,મોજ-શોખથી  એક કદમ આગળ વધીને  મેળાના આનંદની સાથે-સાથે શૈક્ષણિક પાસાનો ઉદ્દેશ્ય પણ ઉમેરાય છે અને તેને કારણે જ આ દિવસે બાળકોના  શૈક્ષણિક પાસાનો પણ વિકાસ  થાય તેની તકેદારી રાખવાની શિક્ષક તરીકે અથવા તો શૈક્ષણિક  બાળમેળાના  માર્ગદર્શક  તરીકે અથવા તો બાળમેળામાંના  કોઈ  એક  ગ્રુપના બાળકોના માર્ગદર્શક તરીકે  પણ આપણી જવાબદારી  ખૂબ જ વધી  જાય  છે. તે   દિવસે  આપણો પ્રયત્ન પણ  બાળકને તેની રસરુચિ મુજબની પ્રવૃત્તિ વડે   શૈક્ષણિક  અનુભવોનો  આનંદ મેળવે તે હોય  છે, જેનો  ઉદેશ જોઈએ  તો  બાળક બાળમેળામાં  ભાગ લે   કોઇપણ ગ્રુપ માં જોડાઈ  રસરુચિ   મુજબ  પ્રવુતિ  કરે- જેમાં રસ ન હોય તેવી પ્રવૃત્તિને  જાણે, સમજે અને ત્યારબાદ તેનો  આનંદ મેળવે  અને આ પ્રક્રિયા દરમ્યાન બાળકમાં આનંદની સાથે-સાથે  જાણતા-અજાણતાં એક કરતાં વધુ  શૈક્ષણિક ક્ષમતાનો વિકાસ થાય. આવી  ક્રમશઃ ચાલતી પ્રવૃત્તિ વડે જ આપણી શાળા બાળકના સર્વાંગી  વિકાસની  સાથે-સાથે  આનંદદાયી   શિક્ષણની નેમ પણ  ફળીભૂત  કરવા સક્ષમ  બનશે. સાથે-સાથે   બાળમેળામાં સમાવિષ્ટ વિષયો અંતર્ગત  જે તે વિષયમાં રસરુચિ ન  ધરાવતા  બાળકો  પણ  બાળમેળાના દિવસે તે  વિષયમાંની પ્રવૃતિ  કરવા   માટેનો  પ્રયત્ન કરે તે  પ્રમાણેનું આપણું આડકતરૂ  આયોજન  પણ  બાળકના વિકાસ માટે ફળદાયી બને છે. કારણ કે  બાળકને  કોઈ એક વિષયમાં કદાચ એટલા માટે રસ ન હોય કે તેને તે વિષયની પ્રવુતિ કરવા માટેની તક-અનુકૂળ વાતારણ અથવા તો માર્ગદર્શન ન મળ્યું હોય, બાળમેળા ધ્વારા  આપણે આવા  બાળકોને આડકતરી રીતે આયોજન દ્વારા આવી તક પૂરી પાડી તેના સર્વાગી  વિકાસનો  એક સફળ  શાળાકીય ઉત્સવ બનાવી શકીએ છીએ. શાળામાં આવી અલગ-અલગ પ્રકારની  રસરુચિ  ધરાવતા  વિવિધતા  સભર  બાળકો  માટે  આપણી  શાળામાંના  બાળમેળાનું   આયોજન પણ એવું વિવિધતા સભરનું  હોય  કે  જેનું  ઇનપુટ વિવિધ આનંદદાયી શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓ  અને તેનો પ્રત્યક્ષ આઉટપુટ  બાળકનો આનંદ  અને  પરોક્ષ આઉટપુટ  શૈક્ષણિક  ક્ષમતાઓનો  વિકાસ  હોય, જેનો ફાયદો  આપણે આપણા  વર્ગખંડોમાં   ઉઠાવી  શકીએ. અમારી  શાળામાં પણ  આવા ઉદેશ્ય સાથેના આયોજન વાળા બાળમેળાની ઉજવણી કરવામાં આવી.... આપના પ્રતિભાવો અમને મોકલી શકો છો....

“છાપકામ” સ્ટોર

“કાગળ-કામ,ચીટક-કામ” સ્ટોર

“માટીકામ” સ્ટોર

“સંગીત” સ્ટોર

“ગણિત-વિજ્ઞાન" સ્ટોર 

“રંગોળી” સ્ટોર

NCF-2005

વર્ગખંડોમાં બાળકેન્દ્રી શિક્ષણની અનિવાર્યતા...

NCF-2005

[ National Curricullam Framework- 2005/રાષ્ટ્રીય અભ્યાસક્રમ માળખું-૨૦૦૫]

NCF-2005 [ national curricullam framework ] રાષ્ટ્રીય અભ્યાસક્રમ માળખું વર્ષ -૨૦૦૫માં જાહેર કરાયું, આશ્ચર્ય સાથે જણાવવાનું કે તેના પછી ૨૦૦૯માં RTE[ Right To Eduction] વધુ ચર્ચામાં છે... NCF-2005 નહી...!!  જૂન ૨૦૧૨થી   NCF-2005ને ધ્યાનમાં રાખીને રચાયેલા અભ્યાસક્રમ અને પાઠ્યપુસ્તક આપણી પાસે આવી રહ્યા છે. ત્યારે તેમાંની કેટલીક બાબતો આપના સમક્ષ મુકીએ છીએ..

1.     પ્રત્યેક બાળક મહત્વપૂર્ણ છે.

2.     પ્રત્યેક બાળકની શીખવાની પોતાની ગતિ હોય છે.

3.     બાળક પોતાના જ્ઞાનનું સર્જન કરે છે. [The child is not the consument of the knowledge,she is the creator of the knowledge.]

4.     જ્ઞાનને શાળા બહારના વાતાવરણ સાથે જોડવું .

5.     ગોખણપટ્ટીવાળી પરિક્ષાનો ત્યાગ કરવો.

6.     વિષયો વચ્ચે સંકલન સ્થાપિત કરવું જેથી વિદ્યાર્થી સમગ્ર જ્ઞાનનો આનંદ મેળવી શકે.

7.     શિક્ષણ ખરા અર્થમાં બાળકેન્દ્રી બને.[શિક્ષણ-વિષય ભણવા માટે નહી ... બાળકનું,બાળક માટે બાળક ધ્વારા હોય...]

8.     બાળક પોતાને મહત્વ પૂર્ણ સમજે તેવું વાતાવરણ પૂરૂં પાડવું.

આ સિવાય NCF-2005માં આપણી બાળકો વિશેની  માન્યતાઓ-વિશ્વાસ શૈક્ષણિક પ્રક્રિયાઓ,પ્રવૃત્તિઓ  કેવી હોવી જોઈએ??? જેવા મુદ્દાઓ પણ છે. આ સંદર્ભે આપશ્રી ઉપરોક્ત મુદ્દાઓને ધ્યાનમાં લઈ વર્ગખંડો થી માંડી શાળા કક્ષાએ,ક્લસ્ટર કક્ષાએ,જિલ્લા કક્ષાએ અથવા તો ઘરમાં શું-શું ફેરફાર કરવા પડશે તેનું ચિંતન કરી આવો,વિચારને વાલોવિએ..કારણ કે વલોણું “નવનીત’નું જન્મદાતા છે…અને તેમાંથી નિકળેલ નવિન વિચાર/સુચન  અમને જરૂર મોકલજો...

ઇકો ક્લાસ - ઋષિઓની કોન્ફરન્સ !

જરૂરિયાત શોધખોળની જન્મદાતા છે.. 

અમારો “ઈકોક્લાસ”

વર્ગખંડો જ્યારે સિમેન્ટનાં પતરાંના ઢંકાયેલા હોય ત્યારે કોઈ કંપનીનો પંખો વર્ગખંડોમાંથી ગરમી દૂર કરી શકેશે નહી તેવી નિરાશા એ અમારા આ ઇકોક્લાસના જન્મનું મૂળ કારણ હતું...ગરમીના દિવસોમાં પતરાંવાળા વર્ગખંડોમાં જયારે ગરમીનું જ સામ્રાજ્ય હોય અને તે પણ કેવું ?... કે જેની સામે ભલભલા પંખાઓએ પણ શરણાગતિ સ્વિકારી ગરમીની સાથે ભળી જઈ હવા પણ ગરમ ફેકતાં હોય અને આવા વાતવરણમાં જયારે આપણે બાળકોને કહીએ કે ચાલો,આજે આપણે વિષુવવૃત્તના પ્રદેશો વિશે જાણીશું....ત્યારે કદાચ બાળકોમાં જન્મજાત રહેલ સહનશીલતા અને શાળાએ શીખવેલ શિસ્તના ગુણોને કારણે જો વર્ગકાર્ય ક્રમશઃ ચાલી જાય....તો નવાઈ નહી,અને આવા જ વિચારો તેમજ, કહેવાય છે ને કે “જરૂરીયાત એ શોધખોળની જન્મદાતા છે.” તે સૂત્રની સાર્થકતા રૂપે અમારા ઇકોક્લાસના નિર્માણની યોજના બની..અને તેમાં પહેલી શરત એ હતી કે તે માટે કોઈ પણ પ્રકારનો ખર્ચ કરવો નહી...અમે તે બનાવતાં પહેલાં શાળા છુટતાં સમયની સમૂહ પ્રાર્થનામાં બાળકો સાથે ચર્ચા કરી અને તે ચર્ચા દરમ્યાન બાળકો તેમજ શિક્ષકમિત્રોના ઘણાં સૂચનો  મળ્યા.. 

આવા સૂચનોના અંતે નીચે મુજબનું આયોજન બન્યું.......

v ઇકોક્લાસની જગ્યા એવી પસંદ કરવામાં આવી કે જે વર્ગખંડોથી થોડી દૂર હોય અને જ્યાં શાળા સમયમાં મોટાભાગે  છાંયડો રહેતો હોય..

v ઇકોક્લાસની બેઠક એવી બને કે તે ચર્ચાપદ્ધત્તિ તેમજ નિદર્શનપદ્ધત્તિમાં ખૂબ ઉપયોગી નીવડે...દરેક બાળક શિક્ષક સાથે અને શિક્ષક દરેક બાળક સાથે નિકટતાથી ચર્ચા કરી શકે... અને તે માટે શિક્ષકને બેસવાની જગ્યાનો ભાગ સહેજ ઉંચો રાખવાનું નક્કી થયું.

v ઇકોક્લાસનું બાંધકામ પાકું[સિમેન્ટ વડે બનેલું] ન હોય જેથી જે તે સમયે કોઈ કારણસર જયારે ખસેડવા માટે વધારે મહેનતની જરૂર ન પડે..

v ઇકોક્લાસ બનાવવા માટે સિમેન્ટ નહી તો શું??...વિકલ્પોમાંથી અમે છાણ અને માટી વડે લીંપણનો વિકલ્પ પસંદ કર્યો..અને તેમાં પણ ગાયના છાણનો જ ઉપયોગ કરવાનું નક્કી કર્યું કે જેની જવાબદારી અમારી શાળામાં ભણતાં ભરવાડ જાતિના બાળકોએ લીધી...

v જરૂરી ઈંટોની જવાબદારી ૩ થી ૭ ના તમામ બાળકોએ લીધી જેમાં ઘરેથી અથવા તો શાળામાં આવતાં સમયે રસ્તા પર જે કાંઈ ઈંટો કે પથ્થરના ટૂકડા મળે તે લેતાં આવવાનું નક્કી થયું.

v વાત મધ્યાહન ભોજનરૂમના કાને પહોંચી ......રસોઇયા રાજેશભાઈએ “ગોરમટી” [લીંપણ માટે છાણમાં ભેળવવાની એકજાતની લાલ માટી] લાવી આપવાનું કહ્યું અને તેમનાં પત્ની અને મદદનીશ જુગાબેને લીંપણ માટેની જવાબદારી સ્વીકારી...મોટી છોકરીઓએ અને શિક્ષિકાબેને તેમાં મદદ કરવાની જવાબદારી આયોજન પાસેથી છીનવી લીધી....

v અને છેલ્લે નક્કી કર્યો બનાવવાનો સમય..જરૂરી તમામ ચીજવસ્તુ આવી જાય પછીના શનિવારે શાળા સમય પછી...

                                 સૌએ મળીને એટલા દિલથી મહેનત કરી કે ઇકોક્લાસનું ધાર્યા કરતાં પણ વધારે સુંદર સર્જન અમે કરી શક્યા. જેના ઉપર બેસી અમે અને બાળકો પ્રાચીનકાળમાં રૂષિમુનીઓના સમયની આશ્રમશાળાઓનો અને આધુનિક જમાનાની ટેબલ કોન્ફરન્સનો પણ અહેસાસ મેળવી શકીએ છીએ...      

"ઇકોક્લાસ"-"ઋષિઓની કોન્ફરન્સ"-વિશેના આપના અભિપ્રાયો સહ...

કોણ બાળક..??? કોણ શિક્ષક...???

શાળામાં હોળી-ધૂળેટીની ધૂમ.....

કોણ બાળક..??? કોણ શિક્ષક....???

અમારા ફોટોગ્રાફ્સ જ તમને  કહી દેશે કે કેવો હતો અમારી શાળામાંના ઉત્સવનો રંગ !!!!

 “Happy holi”

શિક્ષણની ઉપયોગીતા....

તમે બાળકોને જે શિક્ષણ આપો છો તે તેના જીવનમાં ક્યારે અને કેવી પરિસ્થિતિમાં ઉપયોગી નિવડશે, તે  શિક્ષણ આપનારા શિક્ષક તરીકે તમે જાણો છો??

બાળકોને જો પુછવામાં આવે કે પૃથ્વી પર સૌથી વધારે કંટાળાજનક સ્થળ કયું??? તો મોટાભાગના બાળકોનો જવાબ હશે કે “અમારો વર્ગખંડ [હા,મારી શાળા એવો જવાબ નહી મળે,કારણ કે શાળામાં મૂક્ત વાતાવરણ બનાવવું અને તેને લાંબા સમય સુધી ટકાવી રાખવું શક્ય છે, પણ વર્ગખંડમાં ગમે તેટલું મુક્ત વાતાવરણ ઉભું કરો તો પણ તેને વધારે સમય જાળવી શકાશે નહી,[અને એટલે જ તો આપણે આપણી ટ્રેનિંગમાં પણ કેટલીક વાર પાણી પીવા જવાના બહાને ટ્રેનીંગ-વર્ગની બહાર નીકળીને થોડી મુક્તિનો આનંદ લઇ લઈએ છીએ...]ચાર દિવાલોની વચ્ચે જ બેસી આખી દુનિયા વિશેનું માર્ગદર્શન/શિક્ષણ/સમજ આપી શકે તેવો શિક્ષક/શિક્ષણવિદ્/માર્ગદર્શક આપણા વચ્ચે ભાગ્ય જ મળશે.. અને તેમાં પણ સામાજિક વિજ્ઞાન /પર્યાવરણ/વિજ્ઞાન ટેકનોલોજી વગેરે વિષયોમાંના એકમો હું બાળકોને વર્ગખંડમાં જ શીખવી શકું છું તેવું જો હું કહું તો માની લેજો કે તે મારો ફક્ત વહેમ હશે અથવા તો મોટામાં મોટું ગપ્પું!!! કારણ કે બાળકો આવા વિષયો અને તેમાંના મોટાભાગના એકમોને જાણવા માટે શાળા હોઈ શકે છે પરંતુ તેને સમજવા માટે તો શાળા બહારનું તેને લગતું પર્યાવરણ જ તેનું સૌથી અસરકારક T.L.M. હોઈ શકે છે...આવા એકમોમાં જો શાળા બહારના પર્યાવરણનો ઉપયોગ કર્યા વિના જ પરીક્ષાલક્ષી  અભ્યાસક્રમના ભાગરૂપે વર્ગખંડોમાં જ ગમે તેટલી મહા-મહેનતથી શીખવી દઈશું  તો પણ આ શીખવેલ “ગોખણ-જ્ઞાન”ને પરીક્ષા સુધી બાળકના સ્મૃતિકોશોમાં સાચવી રખાવવું ખૂબ જ મુશ્કેલ અને પોતાના અગામી જીવન માટે ઉપયોગી બને તે માટે ચિરસ્થાયી બનાવવું તો અશક્ય જ સમજવું !!! બાળકોને આવું ચિરસ્થાયી અને તેથી તેના અગામી જીવનકાળમાં ઉપયોગીતાના હેતુ સાથે અમારી શાળા ગત વર્ષની જેમ આ વર્ષમાં પણ પ્રયત્નશીલ રહી જે આપ અમારા  વધુ ફોટોગ્રાફ્સમાં જોઈ તથા જાણી પણ શકશો....

સ્થળ પર જઈને બોરીબંધની સમજ-રૂબરૂ શિક્ષણ  

ચેકડેમની મુલાકાત...ઉપયોગીતા અને જરૂરિયાતની સમજ 

શાળા મેદાનમાં જ ખેતતલાવડીનું નિદર્શન  

પોતે મેળવેલ સમજનું વર્ગના બાળકો સામે વિવરણ .અને ત્યારબાદ ચર્ચા અને પ્રશ્નોત્તરી...

નિબંધ એટલે શું...????

                                                                                                                                                    .                                                 આપણા મોટા ભાગના મિત્રો જ્યારે પણ બાળકોને કોઈ વિષય પર નિબંધ લખવા આપે છે,ત્યારે તે બાળકો માટે તે નિબંધ-નિબંધ નહિ પણ શ્રુત-લેખન અથવા તો અનુલેખન બની જતો હોય છે, કારણ કે મોટાભાગે આપણે નિબંધ લેખન કરાવવા માટે નિબંધમાળાનો ઉપયોગ કરતા હોઈએ છીએ અથવા તો આપણને તે વિષય અંગેની જે જાણકારી હોય છે તે બાળકોને જણાવી [થોપી] બાળકો પાસે અનુલેખન જ કરાવીએ છીએ અને તેને નિબંધનું નામ આપીએ છીએ. પરંતુ ખરેખર નિબંધમાં બાળકોના લેખન રૂપી વિચારોની મૌલિકતા જળવાતી નથી. સાથે-સાથે જયારે નિબંધ લેખનની ચકાસણી કરતાં હોઈએ છીએ ત્યારે આપણે પણ બીબાઢાળ રીતે કાં તો નિરીક્ષક અધિકારી અથવા તો નિબંધ-માળાને ધ્યાનમાં રાખી ચકાસણી કરતાં રહીએ છીએ,પરિણામે દિવાળીના તહેવારમાં આજદિન સુધી કોઈ દિવસ પોતાના કે આસપાસના આંગણમાં દિવાળીના દિવસોમાં રંગોળી જાતે પૂરેલી કે પછી તેના આસપાસમાં પણ કોઈ ઘરે પૂરેલી ન જોઈ હોવા છતાં બાળકે  ‘ દિવાળી’  વિશેના નિબંધમાં લખવું પડે છે કે “ દિવાળીના દિવસે લોકો પોતાના આંગણામાં ....., નિબંધ લેખન એ દરેકનો તે વિષય-વસ્તુ  પરનો સ્વતંત્ર વિચાર છે એટલે કે બાળક પોતે અથવા તો પોતાની આસપાસનો સમાજ  દિવાળીનો તહેવાર કેવી રીતે ઉજવે છે તેના લેખિત વિચારો એટલે તે બાળકનો દિવાળી વિશેનો નિબંધ ! તેને અનુલેખન બનાવી બાળકોના વિચારોને બાંધવા જેવું કામ ઘણીવાર આપણે જાણે-અજાણે કરી નાખીએ છીએ, [ દિવાળી નો નિબંધ એ તો ફક્ત એક ઉદાહરણ જ છે ]                    

                                                                                                       અમે તો માનીએ છીએ કે આપણી શિક્ષણ પદ્ધતિ પણ નિબંધ રૂપી હોવી જોઈએ, જેમાં  જે તે શીખવવાના એકમ વિષે બાળકોની રજૂઆત અને પછી જ તેમાં ખૂટતાં શિક્ષણની આપણા[શિક્ષક] ધ્વારા પુર્તતા....

કોઈ વિષય પર પોતાના અનુભવો / વિચારોને લેખિત સ્વરૂપમાં રજૂ કરવા એટલે જ તો નિબંધ લેખન !

આપનું શું કહેવું છે????..........