અને અમે ઘરે ન ગયા..

અને અમે ઘરે ન ગયા..

શાળા છૂટ્યા પછીની શાળા રોજ હોય છે. શાળાનો ઔપચારિક સમય પૂરો થાય પછી અમારી ખરી અનૌપચારિક શાળા - જીવન શિક્ષણ શરૂ થાય. રોજ દિવસ દરમિયાન થયેલી ચર્ચા, દુનિયામાં બનેલી ઘટનાઓ—અહીં દુનિયા એટલે માત્ર અમારું નાનકડું ગામ નહીં - પણ એપિસ્ટન ફાઈલ્સમાં સ્ટીફન હોકિંગનું નામ કેવી રીતે આવી શકે ત્યાંથી લઈ કયા પિક્ચરના કયા સીન બરાબર ના થયા અને તેમાં શું થયું હોત તો સારું, કયા મૂવીઝ જોવાની મજા આવે કે શેમાં કંટાળો આવે, ત્યાંથી લઈ હવે પછી ભણવામાં શું ભણી શકાય જેવી પુષ્કળ વાતો હોય. વાતોનો ટોપિક જરાય નક્કી ન હોય. અમારા હાસ્ય અને મજાક-મસ્તીમાં સમય પસાર થાય. રોજ શાળાનો દરવાજો બંધ કર્યા પછી પણ ગેટ પાસે અડધો કલાક તો એનું જાણે રિફ્લેક્શન થતું હોય એમ નીકળી જાય.

પણ એક દિવસે મેં નક્કી કર્યું કે આજે દરવાજો બંધ જ નથી કરવો. જોઈએ તો ખરા કે અમારી પાસે કેટલી વાતો છે!

પ્રાયોગિક ધોરણે ધોરણ-8 ના છોકરાઓએ શાળામાં જ રાતવાસો કરવાનું નક્કી કર્યું. પૂરતી ‘અગવડ’ ભોગવવા માટેનું આયોજન થયું. કોઈ પાથરણું કે ઓશીકું લાવી શકશે નહીં, હા ઠંડી ના લાગે એ માટે ઘરેથી ચાદર કે ઓઢવાનું લાવી શકે. કેવી રીતે કરીશું તે માટે બે-ત્રણ નાની મીટિંગ્સ થઈ. કેટલાક ભૂખ્યા જનોને પહેલી ચિંતા ભોજનની હતી, તો કેટલાકને ભજનની ચિંતા હતી કે ભજન તો રાખીશું જ, દેશી જે ગાવું હોય તેવું. તો વળી કોઈક સીધું ત્યાં પહોંચ્યું કે યાર સવારની ચા તો જોઈશે જ, ચાનું કેમ કરીશું? ભોજનનું આયોજન થયા પછી પણ એકને થયું કે સાહેબ, રાત્રે ભજિયાં બનાવીશું? ત્યારે બીજાએ કહ્યું કે ભજિયાં બનાવતા આપણને કોઈને આવડતા નથી, એ ધંધો ના કરાય, એના કરતાં ખીચડી બનાવી નાખીશું!

ઓ ભૂખલ્યાઓ! ખાવાનું આપણે બધાના ઘરેથી લઈ આવીશું. જે બહારગામથી અને દૂરથી આવે છે તેમને વાંધો પડ્યો કે ઘરે ખાવાનું લેવા પાછા જવામાં મજા નહીં આવે. એકવાર શુક્રવારે શાળામાં આવ્યા એટલે આવ્યા. પછી તો બીજે દિવસે શનિવારે રમતો રમીને જ ઘરે જવાનું.

તેમણે જે ઉપાય શોધ્યો એ જ અમારે મન ખરું શિક્ષણ હતું. તેમણે નક્કી કર્યું કે જે ગામમાંથી આવે છે તે  પોતપોતાના ઘરેથી રોટલા અને શાક લઈ આવશે !. કોના ઘરે કેટલા છોકરાનું ખાવાનું બનશે તે લેખિતમાં નોંધાયું. કોઈકના ઘરેથી બે તો કોઈકના ઘરેથી પાંચ.

સાંજ પડી. એક પછી એક બાકીના બધા બાળકો ઘરે ગયા પછી જેટલા રહ્યા તેમને આજે શાળા કંઈક જુદી જ લાગતી હતી. શું કરવું અને શું ના કરવું? ફૂટબોલ રમી લઉં, ક્રિકેટ રમું કે તબલા વગાડું? વિશાળ શાળા અને અમે રોકાયેલા ત્રીસ જણા. જાણે સૌને પાંખો ફૂટી હતી.

અંધારું થયું એટલે નક્કી કર્યા મુજબ સૌ એકઠા થઈ ભોજન લેવા નીકળ્યા.  કિશનના ઘરે પહોંચ્યા ત્યારે રોટલા ઘડાતા હતા. સૌએ કિશન અને મનિષાનું ઘર પહેલીવાર જોયું. તે જોઈ સૌને નવાઈ લાગી  કે આ સ્થિતિમાં પણ તેઓ સ્કૂલમાં પોતાનું બેસ્ટ આપે છે! કિશનના ઘરેથી બીજા કિશનના ઘરે પહોંચ્યા. તેના મમ્મીને લાગ્યું કે છોકરાઓ આટલા બધા છે અને રોટલી ઓછી બનાવી છે, તો તેમણે કહ્યું કે તમે જાઓ હું થોડીવારમાં શાળામાં મોકલાવું છું.

બાકીના બધા ઘરેથી ભોજન આવી ગયું. સૌએ વર્તુળ બનાવી વચ્ચે બધા શાક અને રોટલા-રોટલી મૂક્યા. દર્શનના ઘરેથી સામાભાઈએ આપેલી છાશ અને દૂધ, બધું જ વાતો વાતોમાં પૂરું થયું. જે અમને લાગતું હતું કે વધશે, તે અડધી કલાકમાં તો 'જુઓ કંઈ વધ્યું છે?' તે મોડ પર આવી ગયું! કિશનના ઘરેથી પણ રોટલી આવી ગઈ. તેમણે બધાને થાય એટલી રોટલી મોકલી હતી. જે થયું તે સારું થયું, જેઓ ભૂખ્યા રહેવાના હતા તેમની ભૂખ ભાંગી અને રાત્રે ખીચડી બનાવવાનો કાર્યક્રમ કેન્સલ થયો. માંડ માંડ બધી થાળીઓ ધોઈ અને સમજાયું કે આ તો અઘરું કામ છે.

ત્યારબાદ તબલા, મંજીરા અને હાર્મોનિયમનો સમય આવ્યો. ભજનથી લઈ હિન્દી ફિલ્મના ગીતોની રમઝટ બોલી અને છેલ્લે હનુમાન ચાલીસા સુધી વાત વિસ્તરી. નક્કી જ હતું કે બીજે દિવસે વેલેન્ટાઈન ડે છે તો પ્રેમ વિશે આર.સી. વાત કરશે. પ્રેમ શું છે અને પ્રેમનો વહેમ શું છે, ઉત્સવનું રહસ્ય અને ઉત્સવને બિઝનેસ બનાવવાની વાતો !

સુવા જવાનું નક્કી થયું પણ હજુ મૂવી બાકી હતી. કોઈ એક મૂવી પર સહમતી બની જ નહીં. બધાને થોડીવાર હોરર જોવું હતું તો વળી કોમેડી. બધાને આજે જે સમય મળ્યો હતો તેને મનભરીને જીવી લેવો હતો. માંડ બાર વાગ્યાની આસપાસ સુવાનું નક્કી કર્યું. એક જ રૂમમાં એક-એક ધાબળામાં ત્રણ-ત્રણ જણા સૂઈ ગયા. અમને દક્ષરાજની ચિંતા હતી, તેને બપોરે ચક્કર જેવું લાગતું હતું તેથી ઘરે ગયો હતો, પણ સારું લાગ્યું એટલે તે બુંદી લઈને સ્પેશિયલ સ્કૂલમાં સુવા આવ્યો હતો. સૌએ વારાફરતી તેને ગંભીર થઈને પૂછ્યું કે તને બરાબર લાગે છે ને?

રીડિંગ રીલ્સ : શીખવાની પ્રક્રિયા સંસ્થાકીય માળખાથી મુક્ત હોય છે. - ઇવાન ઇલિચ

સૂતા પછી પણ વિચિત્ર અવાજો કરવા, અંધારામાં અવાજ બદલીને એકબીજાને સવાલો કરવા અને પડ્યા પડ્યા વાતો ચાલુ રહી. છેલ્લે શિક્ષકે કહેવું પડ્યું કે હવે સૂઈ જવું જોઈએ, બાકી સવારે ક્લાસમાં ભણવા બીજા આવશે અને આપણે બાજુમાં ઘોંટતા હઈશું. માંડ અઢી વાગ્યે ટોળું શાંત થયું.

ત્યાં સવારના ચાર વાગ્યા અને બધા સળવળવા લાગ્યા. તેમને તાપણું કરવાનું બાકી હતું અને સવારે ઠંડી હતી. ભેગા કરેલા લાકડા અને સાજને લાવેલા દાતણ સાથે ફરી વાતો શરૂ થઈ. એક-બે જણાને વિચાર આવ્યો કે ગરમ પાણી આવે છે તો નાહી લઈએ. ના - ના - ના એટલે ના - શિક્ષકને થયું કે આપણે ગરમ પાણીથી નાહીશું નહીં તેવી વાત થયેલી, અને ઠંડા પાણીથી આ ઠંડીમાં નાહવું ચાલી શકે ! પણ તેઓ બહુમતીથી અડગ હતા કે એકાદ દિવસ ના જ નાહીએ - જોઈએ કેમ લાગે છે ! . કોઈ નાહ્યું નહીં. નાહ્યા વગર જ સૌ હરજીભાઈને ત્યાં પહોંચ્યા. ત્યાં ચા-બિસ્કિટ અને ગાંઠિયાની જયાફત ઉડાવી શાળામાં પરત આવ્યા.

અને ફરી પ્રવાહમાં ભળી ગયા. અમને સૌને લાગ્યા કર્યું કે તે રાત્રે અનુભવેલું શાળાનું એ સ્વરૂપ અમારામાં એક યાદ બનીને સતત વહેતું રહેશે.