“આપણા અભિમન્યુઓને બચાવી લઈએ! ”

“આપણા અભિમન્યુઓને બચાવી લઈએ! ”

બાહુબલી મૂવીનું પેલું દ્રશ્ય યાદ આવે છે? જ્યાં મરણતોલ પડેલા અને માનસિક રીત ભાગી ગયેલા સૌ સૈનિકોને કહે છે કે, "ઉસ મૃત્યુ કો મારને જા રહા હૂં…મેરે સાથ આયેગા કૌન ?”

એ દ્રશ્ય જોઈએ ત્યારે થાય કે, કોઈને સકારાત્મક તરફ વાળી દેવાય, તો તે ઊર્જા પ્રગટ કરી શકે છે.

મહાભારત વાંચતી કે જોતી વખતે – અને ગમે તેટલી વાર જોઈએ – ત્યારે એક જ વિચાર આવે કે ગમે તેમ કરીને અભિમન્યુ ચક્રવ્યૂહમાંથી બહાર આવી જાય! નાની ઉંમરે પણ થાય કે, "અલ્યા, નહીં જા. એકવાર અંદર જઈશ, તો ફસાઈ જઈશ!"

આ ચક્રવ્યૂહ આજે પણ અસ્તિત્વમાં છે. તેણે આપણા સૌને ભરડામાં લીધા છે. પ્રશ્ન માત્ર એ છે કે, અભિમન્યુ જ્યારે ચક્રવ્યૂહમાં ગયો, ત્યારે કેટલાક યોદ્ધાઓ બહાર રહી ગયેલા. એટલે આપણે સમજી શકતા કે તે અંદર ફસાઈ ગયો છે અને કેટલાક બહાર છે. (જોકે, બહાર રહેલા પણ એક જુદા અર્થમાં ફસાયેલા જ હતા.) પરંતુ, આજે જે ચક્રવ્યૂહ રચાયો છે, તેમાં આપણે સૌ એકસાથે છીએ. એટલે આપણને લાગતું જ નથી કે આના કારણે કોઈ સમસ્યા આવી રહી છે.

યસ, મોબાઈલ! - જે પોષતું તે મારતું, એવો દિશે ક્રમ  કુદરતી !

જે મોબાઈલને કારણે દુનિયા આટલી લોકશાહીયુક્ત  બની. જે ઊંચ-નીચ, ગરીબ-તવંગર, શહેર-ગામડા જેવા ભેદ મહાનમાં મહાન માણસો દૂર ન કરી શક્યા, તે આ એક શોધને કારણે થઈ ગયું. આજે મુકેશ અંબાણી જે ઇન્ટરનેટ પરથી માહિતી મેળવે છે, તેના પરથી જ આપણે સૌ પણ માહિતી મેળવી શકીએ છીએ. સવાલ માત્ર એના ઉપયોગ પર આવીને અટકેલો છે. આપણે આ વાત કરી શકીએ છીએ, તે પણ મોબાઈલને જ આભારી છે.

પણ એકવાર એક છોકરાની વાત સાંભળી કે, "સાહેબ, હું તો વહેલો ઊઠી જાઉં. મારા પપ્પા વહેલા કામે જાય, એ પહેલાં મોબાઈલ જોવા." ત્યારે થયું કે, જે ઉંમરના બાળકો માટે ઊંઘ મહત્ત્વની બાબત છે, ત્યારે આ રોકાણ ઘણું નુકસાનકારક છે.પછી ધીમે ધીમે બાળકો સાથે આ મુદ્દે વાત કરતાં ખબર પડી કે, આ અસરમાં મોટા ભાગના બાળકો છે. (એટલે કે, માત્ર એ જ બાળકો બાકી છે, જેમના ઘરે સ્માર્ટફોન નથી. ૪૫૦ વિદ્યાર્થીઓમાંથી તેમની સંખ્યા માત્ર એક અંકમાં છે!)

શું કરી શકાય? એ વિશે જુદા જુદા વ્યક્તિઓ સાથે ચર્ચા શરૂ કરી. વાત કરતાં કરતાં ચોટલીયા સર સાથે ચર્ચા કરી. એક ઉપાય મળ્યો.

"તમારી શાળામાં જ્યારે બાળકો નાહ્યા વગર આવતા, એમના માટે જેમ 'આજના ગુલાબ'  એમ કરો છો, એવો કોઈ આઇડિયા કરો. જેથી બાળકોને થાય કે, જો આ મોબાઈલને છોડીને કંઈક કરે, તો એ વાતને નોંધનારું અને સેલિબ્રેટ કરનારું કોઈ છે. બાકી, મોબાઈલ જેટલી ચોંટાડૂક બાબત તો કોઈ છે જ નહીં. તો એને છોડવો તો શું કામ છોડવો!"

આ વિચારથી આઈડિયા આવ્યો કે, આપણે આ મોબાઈલનો ચક્રવ્યૂહ તોડીને બહાર આવે, તેને 'પરાક્રમી' તરીકે ઓળખીએ. શાળાની કેબિનેટમાં ચર્ચા કરી એક ફાઇનલ ડ્રાફ્ટ બન્યો. (જો કે, તમને ખબર જ હશે કે આપણે જેને ફાઇનલ કહીએ, એવું કંઈ હોતું તો નથી!) ઓપન આહ્વાનની આ વ્યવસ્થા બની.

રીડિંગ રીલ્સ સામાજિક પ્રોત્સાહન અને સહાય (Social Reinforcement and Support): વ્યક્તિગત નહીં, પણ જૂથ આધારિત પ્રોત્સાહન દ્વારા સામાજિક જવાબદારી અને પરિવર્તનનો વેગ વધારી શકાય છે.

·      જે વિદ્યાર્થી શાળામાંથી ઘરે જઈ પરત શાળામાં આવે, ત્યાં સુધી મોબાઈલને અડકે નહીં, તેને આપણે પરાક્રમી તરીકે ઓળખીશું.

·      રિતેશે વળી કહ્યું કે, તેમને આપણે પોઇન્ટ્સ આપીશું.

ગ્રૂપમાં એકબીજાને પ્રોત્સાહિત કરતાં રહે, એ માટે એ પોઇન્ટ્સને ગ્રૂપના પોઇન્ટ્સમાં ઉમેરવાનું શરૂ કરીએ. એ પણ શરૂ થયું. પ્રાર્થનામાં બોલાય. જે ગ્રૂપમાંથી જે જે વિદ્યાર્થીઓ મોબાઈલ અડક્યા ન હોય, તે ઊભા થાય. એમની સંખ્યા ગણાય. વારાફરતી ગ્રૂપ ઊભા થાય અને એ પૈકી જે ગ્રૂપમાં પરાક્રમી વધુ હોય, એ ગ્રૂપને તાળીઓ વડે વધાવી લેવાય. અમને એમ કે, અમે કંઈ ખાસ કરી શકીશું નહીં. પણ, બીજા દિવસે ૪૦ વિદ્યાર્થી એવા નીકળ્યા, જે ફોનને અડક્યા જ નહોતા!

ખરી મજા તો વાલી મીટિંગમાં આવી, જ્યારે વાલીઓએ કેટલાક રસપ્રદ કિસ્સા કહ્યા.

·      "અમે જમતા હોઈએ ને ફોન આવે,, તો એ ચમચીથી ખસેડી ઢાંકણ પર લઈને આવે, પણ અડકે નહીં."

·      "કોઈ જોડે વાત કરવી હોય, તો ય અડકે નહીં. સ્પીકર કરો, એ કરીને વાત કરે."

એની સાથે જ કેટલાક લાગણીસભર ઘટનાઓ પણ છલકી.

·      જે છોકરાની આંખો મોબાઈલના ઉજાગરાથી ચેપાયેલી જ રહેતી, એ ઘરે જઈ મોબાઈલ વિષે વિચાર પણ કરતો નહોતો.

·      જેના વિષે થોડાક વર્ષો પહેલા તો એવી ફરિયાદ હતી કે, 'એને ફોન આપે, તો જ ખાય અને રાત્રે જાગે, તો કોઈને ખબર ના પડે, એમ ચાદર ઓઢીને મોબાઈલ જોયા કરે છે,' એ બિલકુલ મોબાઈલ અડકે જ નહીં!

જોઈએ આ સફર કેટલે સુધી ચાલે છે. પણ, અમને એ સમજાઈ ગયું કે, ચક્રવ્યૂહ તોડી શકાય એમ છે. જો આજના અભિમન્યુ ઈચ્છે, તો એ તોડી શકે છે. તમે પણ આ ટ્રાય કરી જોજો. એમની શક્તિઓ પર ભરોસો કરી, એમને મોબાઈલ સિવાયના રસપ્રદ કામ આપી જોજો. અને કહો કે, એક પ્રયત્ન કરી જુએ. થોડોક સમય જશે, પણ એમને લાગશે જ કે, મોબાઈલ વગરની દુનિયામાં પણ આનંદ છે.

રીડિંગ રીલ્સ : સકારાત્મક વર્તન પર ભાર (Positive Behavior Reinforcement): બાળકોના ખરાબ વર્તનને બદલે સકારાત્મક વર્તનને ઓળખીને અને પ્રોત્સાહિત કરીને સુધાર લાવી શકાય છે.