વિદ્યાર્થીઓની કાંધે “વિદ્યા”ની અર્થી....

વિદ્યાર્થીઓની કાંધે “વિદ્યા”ની અર્થી....

વિદ્યાર્થી પક્ષે પરીક્ષા પૂરી થાય અને શિક્ષકોની પરીક્ષા શરૂ થઇ જાય છે.

  Ø કોઈકે તૈયાર કરેલા પ્રશ્નોપત્રોમાં મારા વિદ્યાર્થીઓ શું સમજ્યા છે તે ચકાસવું? 

કે પછી..

 Ø મેં આપેલા અધ્યયન અનુભવો બરાબર હતા કે સુધારાની જરૂર છે તે ચકાસવું ?

                         એવી અવઢવ વચ્ચે જ પરિણામપત્રક બની જાય છે – અને વિદ્યાર્થીને લેબલ લાગી જાય છે. ખરેખર તો આપણે નિદાન કરવાની ક્રિયાને ઉપચાર સમજી બેઠા છીએ.એક પરિસ્થિતિને આધારે આ બાબતને સમજવાનો પ્રયત્ન કરીએ.                તમે ડોકટર પાસે જાઓ છો. તે તમારી સાથે વાતચીત કરે છે. સ્ટેથોસ્કોપ અને થર્મોમીટર વગેરે વડે તમારા શરીરને ચકાસે છે. બ્લડ ટેસ્ટ કરાવે છે....પછી તમને કહે છે, “જુઓ તમને ડેન્ગ્યું થયો છે, જે ગંભીર છે.” અને પછી કોઈ દવા સૂચવ્યા વગર કહે છે, “ચાલો, ત્યારે આવજો !!” શું આવું બને છે ? કોઈ ડોકટર તમને તમારી બીમારી માત્રનું નામ કહી તમને આવજો કહી દે તો તમે શું કરો ?

                             આપણે આપણી પરીક્ષાઓ વડે કૈક આવું જ કરી રહ્યા છીએ. આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે પ્રાથમિક શાળામાં લીધેલી કસોટી એ વિદ્યાર્થીની સિદ્ધિ ચકાસવાની કસોટી નથી. આપણે કયો વિદ્યાર્થી સારો -કયો નબળો - એ ચકાસવાનું કામ નથી કરવાનું ! આપણા માટે તો વિદ્યાર્થીએ આપેલ આ  ટેસ્ટ એ નિદાનના તારણ સુધી પહોચાવાનું સાધન છે. હવે, જયારે સમજાય કે ક્યા વિદ્યાર્થીને કયા પ્રકારની મુશ્કેલી છે – પછી તેમને તે મુશ્કેલીનું લેબલ ચિપકાવી બીજા પાસે મોકલી દેવા એ એક બાબત છે અને તેની વિગતોને નોધી અને અન્ય શિક્ષકને રીફર (!) કરવા એ બીજી !

                 ઉત્તમ રસ્તો તો એ છે કે જેમ ડોકટર આપણી શારીરિક મુશ્કેલીને અનુરૂપ ઈલાજ કરે છે તેમ આપણે પણ વર્ગની – વિદ્યાર્થીઓની સમસ્યાઓને અનુરૂપ ઈલાજ શોધીએ !નહીતર વિદ્યાર્થીઓને કાંધે જ વિદ્યાની અર્થી ઉઠી જશે !

મુલ્યાંકન પ્રક્રિયા અંગેના તમારા અનુભવો અમારી સાથે વહેચશો તો ગમશે.

કેમ્પસ....!!!

કેમ્પસ....!!!

શાળા એટલે શું તેના વિશે આપણે ઘણુંબધું જાણીએ/સમજીએ/વિચારીએ છીએ, પણ શાળાનું પ્રતિબિંબ જેમાં સમાયેલું છે એટલે કે શાળા કેવી હશે તેનો અંદાજ જે-જે વસ્તુઓ પરથી ઉપરથી લગાડવામાં આવે છે તેની યાદીમાં સૌથી ટોચ ઉપર છે શાળા કેમ્પસ ! “ચોખ્ખું ઘરનું આંગણું ચોખ્ખો ઘરનો ચોક....” ગવડાવી આપણે બાળકોને  જેમ ઘરની આંતરિક વ્યવસ્થાનો અંદાજ તેના આંગણા/ચોક પરથી લગાડવાનું સમજાવીએ છીએ, તેમ શાળાનો અંદાજ પણ શાળા કેમ્પસ પરથી જ બંધાઈ જાય છે. [આપના વિચારોની દિશા જો  નિરિક્ષકો તરફ જતી હોય તો તેને સીધી કરું કે આ વાત આપણા અગામી વર્ષમાં આવનાર નવા બાળ-મહેમાનોની છે !] કેમ્પસ આકર્ષક હોવું તે બાળકોને આકર્ષિત કરતી સ્કીમોની યાદી તરફી નજર રાખી વિચાર કરીએ તો તે પ્રાથમિકતા હોઈ શકે છે પણ અગ્રીમતા નહિ. [હા, કેટલીક જગ્યાએ "આકર્ષિત કેપમ્સ” એ વાલીઓ માટે પ્રાથમિકતા & અગ્રીમતા બંને હોય છે,પણ તેમનાં જ બાળકોને પૂછો તો કદાચ છેક-છેક સુધી તેનો તે બાળકો ઉલ્લેખ કરશે પણ નહિ] ચાલો કદાચ આપણો વિષય બદલાઈ જશે, અહિં વાત બાળકોની કરી રહ્યા છીએ બાળકોને કેવા કેમ્પસ આકર્ષિત કરી શકે છે ? તમે જો બારીકાઈ પૂર્વક તમારા બાળકોનું નિરિક્ષણ કરશો તો બાળકો ઘરનાં આંગણાની એવી જગ્યા વધુ પસંદ કરશે કે તમારે વારંવાર સુચનાઓ આપવી પડતી હશે કે, “આટલી બધી ખુલ્લી જગ્યા છોડી ત્યાં ક્યાં ખૂણામાં/કચરામાં/માટીમાં જઈને રમે છે.?"

 હવે આપણે કોઈ દિવસ વિચાર કર્યો છે કે આટલી બધી ખુલ્લી સરસ જગ્યા [આપણા મતે] છોડી બાળક ત્યાં રમવા કેમ જાય છે?? શું તે તેની મરજી છે કે મજબૂરી??? સ્વર્ગ વિશેની આપણી મોટી-મોટી ચર્ચાઓના અંતને જો એક વાક્યમાં સમાવવું હોય તો કોઈનું અને કોઈપણ  જાતનું "ડીસ્ટર્બન્સ વિનાનું સ્થળ" એટલે સ્વર્ગ ! આપણી જેમ બાળકો માટે પણ આ સ્વર્ગ એ અગ્રીમતા હોય છે, પણ કદાચ તે માટે સ્વછતાનો ભોગ આપવો પડે તો તેઓ આપી દેતાં હોય છે. જો આપણો વધુ આગ્રહ સ્વછતા હોય તો બાળકો માટે સ્વચ્છ જગ્યા પર "નડવું નહિ" રૂપી અઘોષિત હક તેમને ભોગવવા દઈ "સ્વચ્છ સ્વર્ગ " ઉભું કરવું જ રહ્યું. બીજું કારણ - આપણે આપણા ઘરના કચરાનું વર્ગીકરણ કરી તો તેમાં ફક્ત ધૂળ-માટી જ નથી હોતી ઘરની એવી તમામ નાની-નાની તૂટેલી વસ્તુઓ હોય છે જે આપણા માટે નકામી-ફેકી દેવા જેવી વસ્તુ માત્ર હોય છે.  જેમકે- આપણા માટે ખોવાઈ ગયેલી બોટલનું ઢાંકણ બાળક માટે પોતે બનાવેલ વિમાન કે મોટરકારનું વ્હીલ હોય છે, આપણા માટે ખાલી થઇ ગયેલ માચીસ તેના માટે માટીના બનાવેલ ઘરની તિજોરી પણ હોઈ શકે છે. ટૂંકમાં જેટલેથી કોઈ વસ્તુનું મહત્વ આપણી નજરમાંથી ખતમ થઇ જાય છે ત્યાંથી બાળ-નજરમાં તેના ઉપયોગની શરૂઆત થાય છે. આવો, શાળા કેમ્પસને ફક્ત સ્વચ્છ જ નહિ...બાળકો માટે સ્વર્ગ સમાન બને તેવા ‘અ-નિયમોથી’ સંચાલિત હોવું જોઈએ ! તેથી બાળકોએ શાળામાં સુરક્ષિત કરેલા ખૂણાઓને આપણા નિયમોથી પ્રદુષિત કરવાનું ટાળીએ !

સ્વ-મુલ્યાંકન...

ગુણોત્સવ- 2013  

ગુણોત્સવ -૧૩ દરમ્યાન શાળા સ્વમુલ્યાંકન સમયે શાળામાં  ઉપસ્થિત સાહેબશ્રી એમ.એચ.ખુમાર  [ઉપ સચિવશ્રી ,શિક્ષણ વિભાગ,ગાંધીનગર ]

  પેપર કવર પર સહી કરતાં શાળા વ્યવસ્થાપન સમિતિ  નવાનદીસરના અધ્યક્ષશ્રી - લક્ષ્મણભાઈ પરમાર  

  ગુણોત્સવ - એક દિવસ માટે વર્ગખંડો સોંપ્યા SMC સભ્યશ્રીઓને ....

SMC સભ્યશ્રી પણ આખરે છે તો એક વાલીને ... "પોતાની દિકરી કેવું લખે છે" તે જાણવાની  ઉત્સુકતાને ન જ  રોકી શક્યા...!!!

  શ્રુતલેખન ..... 

 ગુણોત્સવ પરીક્ષા દરમ્યાન ઉકેલ માટેની મથામણોનું એક દ્રશ્ય 

 કચૂકાઓ વડે ઉકેલ મેળવતો ધોરણ-૨નો પ્રજ્ઞા બાળક...

અમારી શાળા અને શાળામાં ઉજવાયેલા આજના ગુણોત્સવ વિશે ઉપસચિવશ્રીના જ શબ્દોમાં ... 

कुछ पल तो गुजारीये ...

कुछ पल तो गुजारीये इतिहास में...!

 ઈતિહાસ વિષય એટલે ‘માહિતી’ – એવા ડર થી થથરી થથરીને મોટી થયેલી પેઢી ક્યાં સુધી આગામી પેઢીને પણ એ જ રીતે ડરાવતી રહેશે ?[!]

              એવામાં કાનમાં એક ઘેઘૂર-ગૌરવપૂર્ણ અવાજ કહે કે, “कुछ दिन तो गुजारीये इतिहास में...” અને એક શનિવારે “कुछ दिन तो” તો નહિ પણ “ कुछ पल ” ઈતિહાસ જીવવા અમે નીકળી પડ્યા... “ રત્નેશ્વર ” તરફ – પહેલા એક વખત તમે “રત્નેશ્વર”ને જોઈ ચુક્યા છો !..નહિ ? તો જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો.“રત્નેશ્વરની ભવ્યતા”

આ વખતે જરા આયોજન જુદું હતું...તે મુજબ – “રતેન્શ્વર”માં

·        સ્થળ પર ઉપલબ્ધ લેખિત સામગ્રી ને નોધવી.

·        આખા સ્થળનો એક સ્કેચ બનાવવો.

·        જુના પથ્થરો પર થયેલી કોતરણીની કાગળ-પેન્સિલ વડે છાપ ઉપસાવવી. (જે નિષ્ફળ રહી એટલે તેના ફક્ત ડ્રોઈંગ બનાવ્યા)

·        તેના શીલ્પોને આધારે તે સમયના લોકજીવન અને માન્યતાઓનો ક્યાસ કાઢવો.

·        તે સમયમાં વપરાતા સંસાધનો વગેરેની કોઈ ‘હિન્ટ મળે છે કે કેમ ? તે જોવું.

·        જુદા જુદા શિલ્પો ના સ્કેચ બનાવી લેવા.

                                                   

             આ સિવાય બીજું મુલાકાત સ્થળ હતું – ટુવા. હા, એ જ ગરમ-ઠંડા પાણીના કુંડ છે તે !ત્યાં ગયા પછી સાથે લીધેલ પેન્સિલ-કાગળ પર હાથ અજમાવવાનું નક્કી થયું...

·        કેટલા કુંડ છે ?

·        તે પૈકી ગરમ કેટલા અને ઠંડા કેટલા ?

·        દરેક કુંડ કઈ જગ્યાએ છે – તે ઠંડો છે કે ગરમ તેનો નકશો તૈયાર કરો. (વિધાર્થીઓએ બરાબર વચ્ચે થી કુંડને વહેચી – બે ટીમમાં કામ શરૂ કર્યું અને શાળામાં પહોંચી તેના પરથી એક નકશો તૈયાર કર્યો.)

·        ભીમની ચોરી પર બેસી – આ પ્રકારના સ્થળ કેવી રીતે અસ્તિત્વમાં આવ્યા હશે ? –તેની ચર્ચા થઇ.

·        ત્યાં મંદિરને ફરતે મોટા મોટા પથ્થરો છે – નજીક જોઇને જોયું તો બધા પથ્થરો “ઈટ” આકારમાં હતા...વિચારમાં પડી જવાયું કે વર્ષો પહેલા આ રીતે આટલા ભારેખમ પથ્થરોને આ રીતે ગોઠવવા એમને કઈ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કર્યો હશે ?

                   છેલ્લે શીમળાના ઝાડની છાલ અને એક ફૂલ લઇ...અંતકડી રમતાં-રમતાં......આ ઇતિહાસની શાળામાંથી અમારી મૂળ શાળામાં પાછા આવ્યા.ચાલો અમે જોયેલું તે અને ત્યારબાદ વિદ્યાર્થીઓએ કરેલું કાર્ય જોવા......

           

                 

 

Life Skills.....

બાળકોની Life skills ને જાણો...અને વિકસાવો...

  

                                                        

                                 મિત્રો, Life skills  એટલે બાળકોમાં રહેલી એવી કુશળતા કે જે તેની અગામી જીવનમાં ખૂબ જ ઉપયોગી સાબિત થાય, બાળકો ફક્ત અને ફક્ત જાણવા ઉત્સુક જ નહિ પણ કંઈક કરવા માટે આતુર પણ હોય છે,આવી આતુરતાનો ફાયદો ઉઠાવી બાળકો પાસે કંઈક એવી પ્રવૃત્તિ કરાવીએ કે તેને નવું કંઈક જાણવાનું મળે, આ તો છોકરાનું જ કામ-આ તો છોકરીઓનું જ કામ એવા વાડોલીયા માંથી બહાર આવી હું બધું જ કરી શકું છું તેવું એક આનંદિત આત્મવિશ્વાસ જગાડીએ . કારણ કે દરેકને પોતાના ફાળે આવેલું કામ અઘરું અને બીજાના ફાળે આવેલા કામની વાત આવે ત્યારે “ ઓહ! એમાં શું ....!!!” નો ભાવાર્થ નાબુદ થાય. મિત્રો બાળપણમાં જો હું કૂકર ખોલ-બંધ કરતાં શીખ્યો હોત તો નોકરીના શરૂઆતના વર્ષોમાં જયારે એકલા રહેવાનું થયું ત્યારે મારે બાજુવાળા બેનને બોલાવવા ન પડ્યા હોત તે મને ત્યારે સમજાયું હતું. બાળક મોટો બની એન્જીનીયર થશે તેવી અપેક્ષાઓ સેવતા હો તો તેની સ્ક્રુ ફીટ કરવાની સ્કીલનો વિકાસ પ્રાથમિક કક્ષાએથી જ કરવો રહ્યો. પ્રાથમિક કક્ષાએથી જ બાળકોમાં અગામી જીવનમાં ઉભી થનારી જરૂરિયાત પ્રત્યે સ્વાવલંબી બનાવવા માટેના પ્રયત્નો રૂપે બાળકની વિવિધ સ્કીલો માટે જરૂરી સમય ફાળવવો જ રહ્યો.. નહિ તો બાળકોની અગામી કારકિર્દીઓ એવી બનશે કે જાણે....... ..

 “સ્વાસ્થ્ય અને શારીરિક શિક્ષણની લેખિત પરીક્ષામાં પ્રથમ આવનાર બાળકનો જ BMI ઓછો...     

યોગ્ય રીતે ખીલી મારતાં અને સ્ક્રુ ફીટ કરતાં શીખવું ....

કૂકરને યોગ્યરીતે ખોલતાં અને બંધ કરતાં શીખવું.. 

 ઉડી ગયેલા ફ્યુઝ્ને બાંધવો... 

 પંકચર બનાવતાં શીખવું ...

બાળ [આનંદ] મેળો-૨૦૧૩...

જવાબદારી નિભાવવાનો આનંદ-: બાળમેળાનું સંચાલન

                        શાળાના સૌથી ખુશખુશાલ વર્ગખંડો અને સૌથી વધુ કિલકીલારીઓ યુક્ત કેમ્પસવાળો દિવસ એટલે   જ શાળાનો બાળમેળો... આમેય મેળો શબ્દ હોય એટલે આનંદ અને ઉલ્લાસ હોય તે સ્વાભાવિક છે પરંતુ જયારે તે મેળાની આગળ “બાળ” શબ્દ લાગે ત્યારે તે દિવસ બાળકોનો ન હોય તે કેવી રીતે બને??? દર વર્ષની જેમ આ વર્ષે પણ જયારે બાળમેળાના વિવિધ વિભાગના કાર્યક્રમના આયોજનની વાત આવી ત્યારે અમે [શિક્ષક મિત્રોએ] હાથ પાછા ખેંચ્યા એટલે કે જો પ્રત્યક્ષરૂપે આ ઘટનાનું નિરૂપણ કરો તો તમે એમ પણ કહી શકો કે ...“ અરે!! તમે તો જવાબદારીમાંથી છટક્યા !! ”  ના, પણ એવું નહોતું...પ્રત્યક્ષ ભલે આમ લાગતું હોય પરંતુ પરોક્ષ અમારો ઉદેશ્ય ધોરણ ૮ ના બાળકો કે જે હવે ૧૪ વર્ષ પૂર્ણ કરવાના આરે હતા અને અગામી શૈક્ષણિક કારકિર્દી પ્રત્યેના નિર્ણયો કરવા સક્ષમ બનવાના હતા, તેઓ માટે જવાબદારી નિભાવવાનું એક પ્લેટફોર્મ ઉભું કરવાનો હતો. 

દરેક સ્ટોર પર બે થી ત્રણ સ્ટોર માસ્ટરો 

તે માટે અમે આનંદમેળાનો પ્રસંગ જ ખૂબ અનુકૂળ લાગ્યો. અમે આ બાળકો સમક્ષ સ્પષ્ટ કહી દીધું કે બાળમેળો કેવી રીતે ઉજવવો- કયા-કયા સ્ટોર અને સ્ટોરની અનુકૂલન મુજબની જગ્યા, જરૂરિયાત મુજબની સામગ્રી- આ બધું તમારે જે તે સ્ટોરના “ સ્ટોર-માસ્ટરો ”એ જ નક્કી કરવાનું છે.અમે શિક્ષકમિત્રો તો તે દિવસે મેળો માણવા જ આવવાના છીએ. [આ બધી વાત બાળકો સમક્ષની હતી, પરંતુ બાળકોની જાણ બહાર પરોક્ષ પણ અમારૂ એક આયોજન હતું, જેમાં દરેક સ્ટોર દીઠ અઘોષિત એક-એક  શિક્ષક માર્ગદર્શક તરીકે રહેશે અને બાળકોની ગૂંચવણ સમયે એ ભાવે મદદ કરે કે જાણે બાળક પર ઉપકાર કરતાં હોય ] કાગળકામ હોય કે કોલાર્જવર્ક માટી કામ હોય કે રંગમંચ દરેક બાળકને જે તે સ્ટોરની પ્રવૃત્તિ માટેનું મટીરીયલ મળી રહે તેની દેખરેખ રાખવાનું કામ સ્ટોર માસ્ટરોનું હતું. આવા આયોજનના ફાયદા એ હતા કે 

બાળકો પણ પોતે જવાબદાર બની સ્ટોરનું સંચાલન કરતાં હતા,વ્યવસ્થા જળવાતાં અન્ય બાળકો ટોળું નહિ પણ જૂથ બની બદલાતાં રહેતાં જેથી દરેક બાળકોને દરેક સ્ટોરનો લાભ અને અનુભવ મળતો  અને અમે પણ બાળકો સાથે જવાબદારી વહેંચાઈ જતાં દરેક પોતાને ફરજ-યુક્ત હોવા છતાં ફરજ-મુક્તની જેમ મેળાનો આનંદ અનુભવતા... 

જે બાળકોને  ફક્તને ફક્ત મેળાને માણવાનો જ હતો તેવા ધોરણ-૮ સિવાયના બાળકોના આનંદનું વર્ણન તો અશક્ય છે..કદાચ આ ફોટોગ્રાફ્સ તે બાળકોના આનંદ-દર્શનની પૂર્તતા કરે...,પણ હા, અમે પૂર્તતાની ગેરંટી નથી આપતાં હો. તમે જ આ ફોટોગ્રાફ્સ જોઇને નક્કી કરોને..                                        

સ્ટોર-૧-: કલ્પનાઓનો કાગળ... 

ચિત્ર-રંગપૂરણી - કોલાર્જ-કાગળ કટિંગ-ચીટક કામ વગેરે..

સ્ટોર-૨ -:  Play with clay.....

માટીમાંથી સરસ મજાની પ્રતિકૃતિ બનાવો - સમય ફક્ત-૩૦ મિનીટ 

 સ્ટોર-૩-: રંગમંચ...

એકપાત્ર અભિનય - અભિનય ગીત - જોક્સ - ટૂંકી વાર્તા - ઉખાણાં- વેશભૂષા અને ઘણુબધું ...

 સ્ટોર-૪-: minute.....to Win it...

એક મીનીટમાં - ડોલમાં વધુ દડીઓ કોણ નાખી શકે છે?? વધુ દોરડાં કોણ કૂદી શકે છે ???

એક મીનીટમાં- મોટો પત્તા-મહેલ કોણ બનાવી શકે છે?? 

સ્ટોર -૫ જોવા માટે ક્લિક કરો -: "જાતે શીખીએ"