August 08, 2015

ગાણિતિક વ્યહવારિક કોયડાઓ અને ગામ !!!


ગાણિતિક વ્યહવારિક કોયડાઓ અને ગામ !!!
             ઉપલા ધોરણોમાં બાળકોને ગણિત શીખવું રસહીન લાગતું હોય છે તેનું સૌથી મોટું કારણ પ્રવૃત્તિ વિહીન ગણતરી ! આવાં ધોરણોમાં ગણિત ગણવું એટલે ‘ગણવું’ તે પણ કોઈ ક્રિએટીવીટી વિના જ ! પહેલાં કે બીજા ધોરણમાં બાળકોને તમે જોશો તો તેઓ વાંચન કે લેખન કરતાંય વધારે ગણિતમાં એટલે કે ગણનમાં બહુ જ રસ હોય છે, તેનું સૌથી મોટું કારણ એ હોય છે કે તેની સાથે કક્ષા મુજબની રસિક પ્રવૃત્તિઓ જોડાયેલી છે : જેમકે કચૂકા ગણવા, મણકા ગણવા, હાથ પગની આંગળીઓ ગણવી વગેરે વગેરે... જેમ જેમ કક્ષા અને कक्षा વધતી વધતી જાય છે તેમ ગણિતના વર્ગખંડો ફકતને ફક્ત મૌખિક અને માનસિક ગણનનો ખૂણો જ બની જાય છે. પરિણામ એ આવે છે કે જેમ જેમ આગળ જતાં જઈએ વર્ગખંડો ધ્વારા ગણિત નીચોવેલા રસગુલ્લા જેવો બની ગયો હોય છે... અને  શું આપણે ગણિતમાં એવીને એવી જ રસિકતા બાળકોમાં દુર સુધી ટકી રહે માટે તેમાં એવું કંઈક ન કરી શકીએ જેમ કે અપૂર્ણાંકમાં ફકતને ફક્ત કાળાપાટિયામાં ચોકના વર્તુળ કે ચોરસના ટુકડા કરવાને બદલે કેળાં સફરજન કે પછી પોસાઈ શકે તેવાં કોઈપણ ફળ/ શાકભાજીના ટુકડા કરી બાળકોને ન શીખવી શકીએ ? હા, આને એમ પણ કહેવાય કે ખાતાં શીખવું અથવા તો શીખતાં શીખતાં ખાવું !!! ધોરણ ૩/૪ની વાત કરીએ તો બાળકોને ગણિતમાં વ્યહવારિક દાખલા શીખવવાના થાય છે. શીખવવા કરતાંય - સમજાવવાના થાય છે... તેમ કહીશ તો જ વધારે યોગ્ય લાગશે ! હવે વ્યહવારિક દાખલા વિષે જ શીખવાનું હોય તો પછી તેનું સૌથી મોટું પ્લેટફોર્મ કયું હોઈ શકે ?  તમે જોશો કે વ્યહવારિક દાખલા શીખવવા માટે આપણે ધોરણ – ૩/૪ ની રાહ જોઈ રહ્યા હોઈએ છીએ જયારે સમાજે તો બાળક આઠ-નવ વર્ષનો થાય તેની રાહ જોયા વિના જ બાળકને દુકાનમાંથી નાની નાની ખરીદીનું કામ તેને સોંપી વ્યહાવારીક કોયડાઓના ઉકેલો માટેનું મનોમંથન કરાવવાનું શરુ પણ કરી દીધું હોય છે. 
        આપણે તો એ પાયા પર જ આપણા વર્ગખંડની ઈમારત ચણવાની જરૂર છે. આપણી શાળાએ ગામમાં જઈ જુદી જુદી વસ્તુઓ – મોબાઈલ થી ટેલીવિઝન અને સાઈકલ થી ટ્રેકટર – બધાની કિમત તેમના માલિકોને જોઈ પૂછી. અને એમ અમે ગામનો એક આંટો પૂરો કરી તેના આધારિત વ્યવહારુ દાખલાઓનો આટો તૈયાર કર્યો. આવા આટા માંથી જ અમને જરૂરી તેવી વાનગીઓ- સરવાળા – બાદબાકી –મોઘું શું ? સસ્તું શું ? ગુણાકાર, ભાગાકાર – વગેરે ગાણિતિક ક્રિયાઓ કરાવી.
        બાળકોને મજા અને આપણા હેતુઓની સિદ્ધિ બંને સીધી લીટીમાં ! – શિક્ષક તરીકે આપણને બીજું શું જોઈએ ? ગણિત ને ગામ સાથે જોડાવાના અન્ય કોઈ પ્રયોગો આપ પણ અમને મોકલશો તેવી અપેક્ષા !       

July 31, 2015

વાંચવું એટલે ????


વાંચવું એટલે ????

    પ્રજ્ઞા વર્ગ ધોરણ ૧ -૨ નું દ્રશ્ય !   શિક્ષિકા કાર્ડમાં શબ્દ વંચાવે છે. શબ્દ છે - વાંદરો ! બાળકે વાંચ્યું વાં......રો...”  શિક્ષિકાએ પૂછ્યું, તે વાંદરો જોયો છે ?” ના, બેન નથી જોયો !”  બાજુમાંથી બીજો બોલ્યો – “.. ઓદરો નથી જોયો ?!”    પહેલો છોકરો મલકાઈને, “એ તો જોયો !”   શિક્ષિકા એ શાહેદી પૂરી હમમ એ જ લખેલું છે વાંદરો !”
આ દ્રશ્યે વિચાર પ્રેર્યો કે વિદ્યાર્થીઓ વાંચી શકતા નથી અથવા તેમની કક્ષા મુજબનું વાંચી શકતા નથીએમની સાથે આવો જ ઓદરા પ્રોબ્લેમહશે ?
                       જે વાંચીએ એનું ચિત્ર મગજમાં ના બને એની પીડા હેલન કેલરે અનુભવી હતી મિસ સુલીવાન એની હથેળીઓમાં જે લખતા તે તેની કોપી કરી દેતી. તે વસ્તુઓ હાથમાં લેતી તેને સ્પર્શતી અને સમજતી કે તેની સાથે શું કરવાનું છે ! પણ તેના હથેળી પર લખાય છે એ અને તે જે વસ્તુને સ્પર્શે છે તેની વચ્ચે કોઈ સામ્ય છે ! – એ સમજાયું નહિ ત્યાં સુધી તે માત્ર કોપી જ કરતી રહી ! એક ઝળહળતી પળે W-A-T-E-R ના લખવા સાથે જ ફુવારાના પાણીથી એ સૂઝ ખુલી ! હેલન પાસે તો કાન અને આંખો બંને નહોતું એટલે તેની લડાઈ તેના પોતાના શરીર સાથે હતી. આપણા બાળકો તો ઇન્દ્રિયોની ક્ષમતા હોવા છતાં પોતે જે વાંચે છે અને લખે છે તેનો અર્થ બનાવી શકતા નથી ! દરેક તબક્કે તેઓ આપણામાં મિસ સુલીવાન શોધે છે. વર્ગમાં જે વંચાય તે માત્ર વંચાય જ નહિ પણ અર્થાય એ પણ જરૂરી છે. તેનાથી જ તે શબ્દો એમનામાં રજીસ્ટર થશે. સામાન્યપણે નવા શબ્દોની બોર્ડ પર અર્થ સાથે યાદી કરવી એ હાથવગી ટેકનીક છે. તે મોટા વિદ્યાર્થીઓને ચેલેન્જીંગ અથવા રસવિહીન લાગવા માંડે ત્યારે તેમને એ નવો શબ્દ જ જવાબરૂપે આપવો પડે એવા પ્રશ્નો પૂછવા
દા.. : ધોરણ -૭મા ભીખુ વાર્તા
રોડ પર અકસ્માત થતો કોની ચપળતાથી ટળ્યો ?” વાંચીને સીધો જવાબ  મળી જ જશે શોફર” ! પૂરક પૂછો – “શોફરે કેવી રીતે ? શું કર્યું હશે ?” આ પ્રશ્ન સાથે જ તેમનામાં ઝબકારો થશે કે શોફર એટલે ડ્રાઈવર !   આ મુજબની ચર્ચા એમને એ શબ્દ વાપરવા પણ પ્રેરશે.
કરી જોઈએ આ એક વધુ પ્રયત્ન અને શોધીએ વાંચવાનો અર્થ !”

July 12, 2015

ઉપચારાત્મક કાર્ય અને આપણે !!!!


ઉપચારાત્મક કાર્ય  અને આપણે !!!!
               પ્રાથમિક શાળાઓમાં અત્યારે ઉપચારાત્મક કાર્ય ચાલી રહ્યું છે. ઉપચાર એ બાળકોનો કે જેઓ ગુણોત્સવ- ૫ દરમ્યાન ધ્યાને આવ્યું કે આ બાળકો તો મેઈન સ્ટ્રીમથી પાછળ છે. સાદી ભાષામાં કહીએ તો શૈક્ષણિક પ્રવાસે નીકળેલા શાળા પરિવારના  આ બાળકો એવા સભ્યો છે કે જેઓ કોઈ કારણસર આપણી ટીમના બીજા સભ્યોથી પાછળ રહી ગયા છે અને આપણે તેઓને તેમની ટીમ સાથે ભેગા કરી તેઓને આગળનો પ્રવાસ કરાવવાનો છે. મિત્રો ઉપચારાત્મક કાર્યની વાત આવે ત્યારે આપણી ઘણી ફરિયાદો હોય છે, જેમકે વાલીની શાળામાં આ બાળકોને મોકલવાની અનિયમિતતા, પાછલાં ધોરણના તેના શિક્ષકો પુરતું ધ્યાન ન આપ્યાનો ખાનગીમાં આક્રોશ, બાળકની સમજ શક્તિની મર્યાદા વગેરે વગેરે... હોઈ શકે છે કે કારણ ગમે તે હશે પણ આ બાળકનો શું વાંક? કે જેને આપણે જે શૈક્ષણિક દુનિયાના પ્રવાસે લઈને નીકળ્યા છીએ તેને જાણવા/માણવા અને સમજવા માટે જરૂરી ત્યાંની પ્રાથમિક ભાષા અને પ્રાથમિક ગણતરીની જ પુરતી જાણકારી નથી !!! અને મિત્રો આવી પરિસ્થિતિમાં આપણે જ કોઈ અજાણ્યા દેશનો પ્રવાસ કરવાનો હોય તો ત્યાં આપણે પણ કેટલો સમય મોં હસતું રાખી ટકીએ ? દરેક બાળક શાળા પરિવારનું એક અંગ છે. આપણે મન કદાચ ૪૦ બાળકો એટલે કે એક વર્ગખંડ ! અને તેમાંથી બે ચાર બાળકોને નહિ આવડે તો પણ આપણી મહેનતનું પરિણામ ૯૦% તો છે જ ને ?? પરંતુ જો ધ્યાનથી વિચારીશું તો ખ્યાલ આવશે કે આપણી સામે ઉજવળ ભવિષ્યની અપેક્ષાઓ સેવીને બેઠેલી અલગ અલગ પોતાની અંગત જિંદગીઓ છે તેમાંથી બે ચાર તો બહુ કહેવાય પરંતુ એકાદ જિંદગી પણ જો આપણા પ્રમાણિક પ્રયત્નને અભાવે સ્ટ્રીમ બહાર જ રહી રોળાઈ જશે તો આપણે આપણને જ માફ નહિ કરી શકીએ ? મિત્રો, શાળા પરિવારની આપણે જ્યારે વાત કરીએ છીએ ત્યારે આપણા વર્ગખંડોમાંના આ બાળકો પણ તેના અંગો છે ! અને કોઇપણ કારણસર અથવા તો કોઈની પણ બેદરકારી અથવા તો માની લઈએ કે કુદરતી મંદ વિકાસને કારણે પણ જો આપણા શરીરમાંનું કોઈ એક અંગ પોતાનો વિકાસ છોડી દે ત્યારે આપણે કારણો શોધવામાં નહિ પણ ઉપચારો કરવામાં જ વધારે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી દેતાં હોઈએ છીએ. આંગળીઓ દશ છે કે દાંત વીસ છે તો એકાદ આઘાપાછી થશે તો શું વાંધો ? તેવો વિચાર ય પણ મનમાં નથી ફરકતો હોતો અંતે તે એક દાંત કે આંગળીને બચાવવા બધું જ કરી છૂટતાં હોઈએ તો પછી કોઈના ઉજવળ ભવિષ્યના પ્રયત્નો માટે આપણે કેમ પાછા પડીએ ? 
               ચાલો, "થાય એટલું જ નહિ, પણ જરૂરી હોય તેટલું" કરવામાં લાગી જઈએ" - અને [બાળકોને મેઈન સ્ટ્રીમમાં જોડ્યાંનું પડકારરૂપ કાર્ય ] કોઈ ન કરી શક્યું [તેના ભુતકાળના વર્ગશિક્ષકો પણ ન કરી શક્યા] તે મેં કર્યું નો ગર્વ અનુભવીએ!!! 

July 01, 2015

“વળતર”નું “વળતર” કેવી રીતે??


વળતર”નું “વળતર” કેવી રીતે??

                            બાળકો એ આપણી અણમોલ મૂડી છે – પછી વાલી તરીકે તે ઘરનાં હોય કે શિક્ષક તરીકે વર્ગખંડના હોય, પરંતુ બાળક એ તો બાળક છે – આપણે જ્યારે બાળકોના શિક્ષણની જરૂરિયાત વિશે વિચારતાં હોઈએ ત્યારે પોતાનું બાળક અને શાળાના બાળકો બંનેના શિક્ષણ માટેની જરૂરિયાત અને પ્રયત્નોને અગલ – અલગ આંખે ન જોતાં હોઈએ, તો તે એક આગવા શિક્ષક તરીકેનો ગર્વ લેવા જેવી બાબત છે. ગીજુભાઈ બધેકાની તમામ વાતોનો એક જ સાર છે કે “બાળક કેન્દ્ર સ્થાને હોય” અને અમારી તમામ વાતોનો પણ એક જ સાર હોય છે કે “ઘરનું બાળક ડાબી આંખ છે તો શાળાનું બાળક એ તમારી જમણી આંખ છે.” આપણી દરકારને અભાવે જો બંનેમાંથી કોઈ એક આંખની પણ નજર ધૂંધળી પડશે તો ? તો આપણી દ્રષ્ટી કુંઠિત થયેલી ગણાશે. હકીકત તો એ પણ છે કે જયારે શિક્ષક તરીકે આપણી નિમણુંક થઇ હોય ત્યારે આપણા ઘરની આર્થિક વ્યવસ્થા પણ આપણા શાળાનાં બાળકોને આધારે અને આભારે છે. તેમની educational Treatment ના બદલામાં આપણને મળતાં પગાર રૂપી વળતરને કારણે જ આપણે આપણા બાળકોને સારી treat આપી શકીએ છીએ. ત્યારે વળતરનું પૂરું વળતર આપવું એ આપણી ફરજ - આપણી માણસાઈ અને તેમનો હક પણ બને છે. અને ખાસ વાત તો એ પણ છે કે આપણી આવી નિષ્ઠા જ આપણને અહેસાસ થશે કે.. 
हां, प्रलय और निर्माण हमारी गोद में खेलते हैं !!!"

June 30, 2015

“વાંચવું” એ ખરેખર છે શું ??


આ- “વાંચવું” એ ખરેખર છે શું ??
કોઈ પણ કૌશલ્ય શીખવાના કેટલાક સ્ટેપ્સ હોય છે.
સાઈકલ આપણને સૌને યાદ છે – એક પગ વાંકો કરી ને ‘પગ પેન્ડલ’ પછી લાકડી પર’ અને ત્યારબાદ સીટ પરની સવારી ! વધુ મહાવરો થાય એટલે ડબલ સવારી ને કરતબ બતાવવા કેરિયર પર બેસી સાઇકલ સવારી !
વાંચનને કૌશલ્ય કહીએ છીએ !
એના માટે મૂળાક્ષરથી શરૂ કરવાથી માંડી ને શબ્દ-પધ્ધતિ નો ઉપયોગ આપણે કરી ચુક્યા છીએ છતાં બધા બાળકો વાંચતા થઇ જ જાય એવી કોઈ ગેરંટી કોઈ શિક્ષક આપી શકતો નથી. અમે પણ નહિ – પીડા થઇ આવે જયારે બાળકો તેમની ઉમર મુજબનું વાંચન ના કરી શકે ત્યારે !
વાંચન ના આવડવાના કારણો વૈજ્ઞાનિક ઢબે શોધવા જોઈએ. કેટલાક કારણો –
૧. વાંચન એ કુદરતી ક્રિયા છે. તે બીજ-છોડ-વૃક્ષ એમ ફૂલેફાલે છે. અને આપણે તેને સ્ટ્રક્ચરમાં જોઈએ છીએ – એક એક ઈંટ મુકતા જઈએ અને વિચારીએ કે દીવાલ કેવડી થઇ. એવું બનતું નથી- કોણે ક્યા સમયે વાંચતા આવડી જાય ખબર પડતી નથી. જેમ છોડ ક્યારે મોટો થાય છે એ ચાલુ વર્તમાન કાળમાં – લાઈવ જોઈ શકાતો નથી. એ તો નિયમિત માપન અને તેની નોધથી ખબર પડે કે હા, આમાં તો ફેરફાર છે.

૨. વાંચન સામગ્રી શરૂઆતના તબક્કે બાળકે સાંભળેલી હોવી જોઈએ. જે બાળકોના વાતાવરણમાં એ શબ્દો ઓછા બોલાતા હોય તેવા શબ્દો એ વાંચી પણ શકતા નથી.

૩. જે બાળકો વસ્તુઓના ચિત્ર ઓળખી ભેદ પાડી શકતા નથી તેઓ વર્ણ ના ચિત્રો પણ ઓળખી ભેદ પારખી તે મુજબનો ઉચ્ચાર કરી શકતા નથી.

૪. કદાચ પહેલા કરતા આપણે શિક્ષક તરીકે વધુ અસહિષ્ણુ થઇ ગયા છીએ. કારણ જે પણ હોય તે આપણને તાત્કાલિક પરિણામ જોઈએ છે.

૫. થોડાક સમયમાં આપણે આપણી પધ્ધતિ બદલી નાખીએ છીએ. એકદમ નર્યું કંટાળાજનક વાંચવાનું આપીએ છીએ.

૬. વાંચન માટે બાળકોની વય ધ્યાનમાં રાખવાને બદલે તેની કઠીનતા ( આપણે નક્કી કરેલી) – એટલે કાના માત્ર વગરના શબ્દો જ પહેલા !! એવું ધ્યાનમાં રાખીએ છીએ.

૭. ના વાંચી શકનારા બાળકોને બીજી પ્રવૃતિઓમાં જોડાવાને બદલે આપણે તેમને માત્ર એ જ વાંચતા શીખ એવું કહી અલગ પાડીએ છીએ. જે તેને લઘુતાગ્રંથી તરફ દોરી જાય છે. બાકી જેને વાંચતા ના આવડે તેને ય કવિતા ગાતા તો આવડે જ પણ આપણે આગ્રહ રહીએ કે એને વાંચતા આવડે પછી જ ગાય.

૮. કેટલાક બાળકો ડીકસલેસીયા થી પીડાય છે. જે પ્રતિભાશાળી હોવા છતાં માત્ર વાંચન-લેખનમાં મુશ્કેલી અનુભવે છે. એમના કમનસીબે આપણી પાસે એમને સાચી રીતે ઓળખી કાઢવાના કોઈ હાથવગા ટૂલ્સ નથી.
આપ પણ આપના વિચારો જોડશો જ –

June 28, 2015

કેડી વિનાનું જંગલ !!


કેડી વિનાનું જંગલ !!
           
             બાળકની લર્નિંગ પ્રોસેસને ૧૦૦% કહી શકાય તેવી રીતે  હજુ સુધી શિક્ષણવિદો પણ નથી સમજી શક્યા. આ બાબતમાં સંપૂર્ણતા તો કદાચ વર્ષોના પ્રયત્નો પછી પણ મળવી મુશ્કેલ છે. પરંતુ આપણે વર્ગખંડોમાં આપણે સૌ એક ચોકકસ પધ્ધત્તિઓનો ઉપયોગ કરતાં હોઈએ છીએ. એનાથી આપણે બાળકને શીખવાની સુગમતા કરી આપતા હોઈએ છીએ.    ક્યારેક તો અમારો અનુભવ રહ્યો છે કે જાણે શીખવાની દુનિયા એ દિશા નિર્દેશ વિનાનું કેડીઓ રહિત જંગલ છે. જ્યાં બાળક શિક્ષકરૂપી હોકાયંત્ર સાથે જંગલને જાણવા માણવા અને જીતવા નીકળી પડે છે. શિક્ષકશ્રી પણ બાળકોના શૈક્ષણિક ભોમિયા બની વર્ગખંડરૂપી વાહનમાં સવાર થઇ પાઠ્યપુસ્તક રૂપી નકશાઓ અને પદ્ધતિઓરૂપી માર્ગદર્શિકા સાથે બાળકોની યાત્રાને સફળ બનાવવાના પ્રયત્નોમાં લાગી જતાં જોવા મળે છે. આપણે અનુભવ્યું પણ છે કે શૈક્ષણિક જંગલની વાત કરીએ તો આ એક એવું જંગલ છે કે કદાચ ભૂલથી ફંટાઈ જવાશે અને ક્યાંક અથડાશો તો પણ નવુંનવું શીખીને જ આવશો !!! આવી વાતના પુરાવાઓ રૂપે ક્યારે ક્યારેક એવું પણ બને છે કે બાળકની કોઈ રમતિયાળ વર્તન એ આપણી કોઈ વિષય વસ્તુના મુદ્દાને સરળતાથી શીખવવાની પદ્ધત્તિ બની જાય છે. અને આવું જ બન્યું આ વિડીયોમાં જયારે મેં એક દીકરીને કહ્યું એ...એ...એ [AAAA] તો તેનો સામે જવાબ મળ્યો બી...ઈ ઈ  [BBB] અને પછી તો શરુ થઇ A...B...C..D... અને તેનું નામ પાડ્યું “લડાઈની A...B...C..D...”. આવું જ બન્યું   બાળકોને અંગ્રેજી અંકોની ઓળખ અને સમજ માટેના પ્રયત્નોમાં. બાળકોએ રંગપુરણી ધ્વારા  પોતે તૈયાર કરેલ ફ્લેશ કાર્ડ વડે રજૂઆત કરતાં ગયા અને બાળકો જાણતા ગયા અને વારાફરતી તેની રજૂઆતનો ભાગ બની માણતાં ગયા. આઉટ્પુટ એટલું પાવરફુલ હતું કે પ્રવૃત્તિ પછીની બે બાળકોની ચર્ચા એવી હતી કે “અલ્યા ! આપણે બંને ભેગા થયા ત્યારે કયો અંક બન્યો હતો ?  આવી જ એક પ્રવૃત્તિ બાળકોએ કરી ભોંય તળિયા પર A...B...C..D...નાં ફ્લેશ કાર્ડના બે સેટ ગોઠવીને !! જેમાં બે ટીમના એક – એક સભ્યો વારફરતી સ્પર્ધા કર્તા કે કોણ પહેલાં V શોધી લાવે ? જે જીતે તેને ૧૦ પોઈન્ટ. ત્યાર બાદ આગળ એ પણ ખરું કે કોણ પહેલાં પોતાનો સ્પેલ બનાવી શકે છે? વગેરે વગેરે...


June 21, 2015

વિશ્વ યોગ દિવસ !!


વિશ્વ યોગ દિવસ – સપરમું ટાણું
વિશ્વ યોગ દિવસ – સપરમું ટાણું
મોસાળમાં માં પીરસે !
વિશ્વના કેટલાય દેશો જયારે આ યોગ પ્રત્યે જાગૃતિ ફેલાવવાના યજ્ઞનો હિસ્સો બન્યા ત્યારે એક યજ્ઞ વેદી અમારી ય હતી.
       શાળામાં ત્રણ દિવસ અગાઉથી જ તે દિવસના જુદા જુદા યોગાસનોની પ્રેક્ટીસ કરાવી લીધી હતી. એટલે બધા સામુહિક રીતે એક સરખી સુચનાથી યોગ નિદર્શન કરી શકે. શાળાના વિદ્યાર્થીઓ તો આનાથી સુપેરે પરિચિત જ હતા. એટલે તેમને માટે તો આ જાણે કોઈ તહેવાર હોય ! યોગદિવસ ઉજવ્યો એમ કહેવા કરતા અમે સૌ મળી યોગમાં સમૂહ ઉમેર્યો એમ કહેવાનું વધુ યોગ્ય લાગે છે.
શાળા પ્રાગણમાં જ થયેલા આ પ્રયત્નની કેમેરા ક્લિક્સ 











ચાલો, નીચેની લીંક પર ક્લિક કરીને માણીએ અમારી શાળામાં નિયમિતપણે પ્રાર્થનાસભા દરમ્યાન થતા યોગને – 
 યોગ અને અમારી શાળા