બનીએ - બાળકના ટેસ્ટી – વાલીના ટ્રસ્ટી !

બનીએ - બાળકના ટેસ્ટી – વાલીના ટ્રસ્ટી !

હાલ પરીક્ષાના પરિણામોનો માહોલ છે, આમ તો અગાઉ આપણે સૌએ મળીને [ આ અંક ધ્વારા મળ્યા એ ] વાતો કરી જ છે કે આ પરિણામો એ બાળકોના નહીં આપણા સૌના છે ! એટલે કે બાળકોના માર્કસ નહીં એ આપણા માર્કસ - આપણે બાળકોને કેટલા ટકા શીખવી શક્યા - કેટલા ગુણનું સમજાવી શક્યા ! પરિણામોના માહોલમાં આપણા સૌની અપેક્ષાઓ સંતોષાય એ તો શક્ય જ નથી  - તો વાલીઓની અપેક્ષાઓ બાળકો સંતોષી શકે તે અશક્ય જ ! આવા માહોલમાં પરીક્ષાના પરિણામો વાલીઓમાં એક મથામણ ઊભી કરે તે સ્વાભાવિક છે. આવી સ્થિતિ લગભગ તમામ શિક્ષક - માર્ગદર્શક - સંસ્થાઓ અનુભવતા હોય છે. વાલીઓને સંતોષી શકાય તેની ટકાવારી કદાચ અલગ અલગ હોય શકે છે, પરંતુ સૌની સંખ્યાનો અંક આસપાસનો જ હોય છે. આવામાં વાલીઓનો આપણા પ્રત્યેનો ભરોશો સંતોષ અને બાળકોનો શાળા પ્રત્યેનો આત્મવિશ્વાસ જળવાઈ રહેવો  -  આ બંનેનું બેલેન્સ એ દોરડા પર ચાલતા જવા જેવુ છે.

શિક્ષક - માર્ગદર્શક તરીકે આપણે સૌ તો આપણા પ્રયત્નોને  જાણીએ અને સમજીએ. પરંતુ બાળકોનાં પરિણામો માં રહેલ ઉણપ - અને તેના વડે વાલીઓમાં આપણા પ્રત્યે ઊભો થયેલ અસંતોષ એ પણ એક સ્થિતિ છે જ કે જેને નકારી શકાય નહીં. - અને આપણે સૌએ તેને નકારવી પણ ન જોઈએ. કારણકે કેટલીક વાર એવું બનતું પણ આપણે આપણી સંસ્થામાં જોતાં હોઈએ છીએ કે આપણને ખૂબ વહાલથી માન સન્માન આપતાં વાલીઓ પણ ઓચિંતો જ કોઈક બહાના હેઠળ આપણી સાથે છેડો ફાળતાં હોય છે. આપણા પ્રત્યેનું તેને માન એના માટે એટલું ભારરૂપ બની જાય છે કે બાળકને આપણી પાસેથી દૂર લઈ જવા તે કારણો આપી આપણા પ્રત્યેના તેના માનને સંતોષતો હોય છે. અને આપણી જાણ બહાર એક એવું બાળક આપણાથી દૂર થાય છે કે જેના વાલીને આપણા પ્રત્યે અપાર વિશ્વાસ હતો. આવામાં શું કરી શકાય ? એવો જો મનમાં પ્રશ્ન થતો હોય તો ચાલો સૌ સાથે મળી વિચારીએ  -

●      શું કરીએ ?

જવાબ - બાળકને પૂરો જાણીએ - અહીં જાણવાની વાત માત્ર ભણવા પૂરતી જ નહીં - તેનું વર્તન - તેનો  શોખ - તેની પસંદ -નાપસંદ વગેરે વગેરે બાબતો - એટલે કે હોલેસ્ટિક - 360 ડિગ્રીથી બાળકને ઓળખીએ ! 

●      શું થશે ?

જવાબ - જેમ નવો વ્યવસાય કરતાં પહેલાં તેનો કેટલો અભ્યાસ કરીએ છીએ? જ્યાં વ્યવસાય કરવો છે તે જગ્યાથી માંડીને ગ્રાહકની અપેક્ષાઓ સુધીનો ! - કેમ - કારણ કે આપણે આપણા રોકાણ નું વળતર જોઈએ છે -  એક શબ્દ છે - કેવાયસી - મતલબ કે know your coustermor - ગ્રાહકને સમજવાની/ ઓળખવાની  મથામણ ! તેને જાણવાથી આપણે જે કરવું છે તે તેની રસરૂચીમાં ભેળવી પીરસી શકીશું. બાળકને તો જે સ્વાદિષ્ટ તે ભાવતું તેવો તેનો ટેસ્ટ હોય છે. માટે આપણે તેને સંપૂર્ણ રીતે જાણીશું તો જ તેના ટેસ્ટી બની શકીશું .

●      શું કરીએ ?

જવાબ - વાલી સાથે સતત સંવાદ રાખીએ - તેના વાલી  બાળક વિશેનો આપણને  સંતોષ -અસંતોષ - બાળક વિશેના વખાણ - કે તેની ફરિયાદો ગમે તે અને હા, ગમે ત્યારે કહી શકે તેવો સંવાદ બનાવી રાખીએ. યાદ રાખજો અહીં સંબંધ બનાવી રાખવાની નહીં સંવાદ બનાવી રાખવાની વાત કહી છે. બાળક વિશેની વાલીની ફરિયાદોનો સંતોષકારક પણ બાળકને પણ ગમે તેવો ઉકેલ આપીએ. ઉકેલ સમયે દર બે ત્રણ વાક્યમાં એક વાક્ય આ બોલીએ કે તોફાન , મસ્તી, કઇંક ન આવડવું એ બધા માટે ચિંતા ન કરો. એ નોર્મલ છે. એના ઉકેલ છે. મારી ભાષામાં કહું તો સમયાંતરે બાળક વિશેની ફરિયાદોની વાલીના મનની સિટી [ કૂકરની ની જેમ ] વાગવા દો . અને હા વધારે કહું તો સીટી વગાડવા માટેના પ્લેટફોર્મ આપો.

— રીડિંગ રીલ્સ : જો બાળકોનો ટેસ્ટ ઓળખી કાઢીશું, તો વાલીઓ આપણા ટ્રસ્ટી બનશે.

●      શું થશે ?

જવાબ - પહેલો ફાયદો કે બાળકના વર્તન અંગેનો વાલીનો અસંતોષ સમયસર જાણી શકાશે. જેથી સિટી ન વાગવાથી જેમ કુકર ફાટે તેવી ઘટનાઓ ટાળી શકાશે. તેની ચિંતા જો સાચી દિશામાં હશે તો બાળક પ્રત્યેનું આપણું ધ્યાન વધુ દોરાશે. જેથી સમય રહેતાં તેમાં સારું કરી શકાશે. કોઈપણ વ્યવસાય હોય - તેમાં ગ્રાહક ભગવાન છે. -  એ રીતે જોઈએ તો અહીં બાળકના વાલી - આપણા ભગવાનના પાલનહાર છે. જ્યાં સુધી એમનો ટ્રસ્ટ આપણા ઉપર બનેલો રહેશે ત્યાં સુધી ગ્રાહક રૂપી ભગવાન - એટલે કે એ બાળક આપણી પાસે - સંસ્થા પાસે છે. એ સીધી લીટીની વાત છે. - અને ટ્રસ્ટ તો ટોકથી જ વધે છે.

 

આ બધું જે વાંચ્યું તે અમારા અનુભવોનો નિચોડ છે, બની શકે કે કદાચ ક્યાંક અનુભવમાં ખોટ પણ રહી ગઈ હોય. પરંતુ એક વાત તો શિક્ષક - સંસ્થા તરીકે આપણે સૌએ સ્વીકારવી જ રહી કે બાળકના “ટેસ્ટી” અને તેના વાલીના “ટ્રસ્ટી” બનીશું તો જ આપણે તે બાળક માટે ઈચ્છીએ છીએ તે બધું જ કરી શકીશું.

જાતે કરવા દઈએ - જાતે સમજવા દઈએ - સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ

જાતે કરવા દઈએ - જાતે સમજવા દઈએ - સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ

એક વાત પૂછું? મારે કબડ્ડી ખેલાડી બનવું છે, તો પહેલું કામ શું કરવું પડે? તો આપણા સૌનો એક જ જવાબ હશે કે શરીરને કસવું પડે! (યાદ રાખજો આ જવાબ). હવે જ્યારે કોઈ ખેલાડી તૈયારી શરૂ કરે ત્યારે તે અલગ-અલગ પ્રકારે શરીરને કસવા માટેનું આયોજન કરતો હોય છે. એ માટે તે દોડ, યોગ, ધ્યાન વગેરે કરતો હોય છે. ત્યારે કોઈને થાય કે કબડ્ડીમાં દોડવાની શું જરૂર ? કોઈને થાય યોગ-ધ્યાન આ બધું કરવું એ તો નકામું! એના કરતાં તો રમત રમ્યા કરવાની, એટલે પ્રેક્ટિસ થઈ જ જાય ને? શું લાગે છે ? એ બધુ નકામું છે ?  આપણે જ્યારે પણ કબડ્ડીના ખેલાડી બનવું હોય ત્યારે આપણે આપણા શરીરને કયા-કયા કૌશલ્ય માટે તૈયાર કરવું જોઈએ?

●      કબડ્ડીમાં વધુ સમય સુધી શ્વાસ રોકી રાખવો જોઈએ જેથી સામેના મેદાનમાં વધુ સમય ટકી શકાય.

●      આંખો બે અને સામેની ટીમના ખેલાડી છ-સાત, ત્યારે દરેક પર ધ્યાન આપી શકાય તેવી એકાગ્રતા.

●      દાવ લઈને પાછા ફરતી વખતે ઝડપથી દોડી શકાય તેવી સ્ફૂર્તિ.

●      છાપો મારતી વખતે ત્વરિત નિર્ણય લેવા માટેની સજાગતા.

આ તો ફક્ત કબડ્ડીની વાત કરી પરંતુ દરેક રમતમાં આવા અલગ-અલગ કૌશલ્યો કેળવવાની જરૂર પડતી હોય છે. તેવામાં માત્ર રમત રમ્યા કરવાથી જ તમે ઉત્તમ ખેલાડી બની શકો તે શક્ય નથી. તેના માટે જરૂરી કૌશલ્યોનો વિકાસ કરતી પ્રક્રિયાઓ કરવી જરૂરી છે. શ્વાસ વધુ સમય સુધી રોકી શકવાના કૌશલ્ય માટે યોગ-પ્રાણાયામ, એકાગ્રતા માટે ધ્યાન, સ્ફૂર્તિ માટે જરૂરી દોડ વગેરે. કહેવાનો મતલબ છે કે રમત કોઈપણ હોય, તમારે તેના ખેલાડી બનવા માટે 360 ડિગ્રી પ્રયત્નો કરવા પડે. તો જ આપણે કહીએ છીએ તેવો સર્વાંગી વિકાસ શક્ય બને.

હવે આવીએ આપણા વર્ગખંડોમાં, જ્યાં આવી જ પરિસ્થિતિ સર્જાય છે! આપણે વાંચન-લેખન-ગણન તરફ ધ્યાન દોરતા હોઈએ છીએ. પરંતુ તેઓ જાતે કરે, વિચારે, શોધે અને સમજે તેવી પ્રક્રિયાઓ તરફ આપણા સૌનું ધ્યાન જતું નથી. આપણે પ્રશ્નો અને તેની સામે જવાબો બતાવીએ છીએ અથવા કહીએ છીએ. પરંતુ આપણે તેમને જાતે વાંચવા, જાતે વિચારવા, જાતે સમજવા અને જાતે તેના સ્રોત (source) શોધવા જેવા કૌશલ્યો તરફ ધ્યાન આપતા નથી.

પરિણામે જેમ ખેલાડી તો બનવું છે, પરંતુ તે માટે જરૂરી 360 ડિગ્રી મહાવરા કરવાને બદલે પેલી ફિલ્મના ડાયલોગની જેમ - 'રટ્ટા લગા કે!' - લાગે રહો થાય. ગોખેલું જ્ઞાન ક્યારેય ઉપયોગી બનતું નથી: જીવનમાં પણ નહીં અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાના  ખંડમાં પણ નહીં. કારણ કે ત્યાં તો બાળકોએ જાતે વાંચીને સમજવાનું અને ઉકેલવાનું હોય છે. વર્ગખંડમાં સતત શિક્ષકના સહારે રહેલો વિદ્યાર્થી જ્યારે પરીક્ષાર્થી બને ત્યારે પોતાને અસહાય અનુભવે છે.

માટે જ આપણી શાળામાં વર્ગખંડમાં ચાલતું ગ્રુપ લર્નિંગ ઘણું શીખવે છે. બાળક બાળક પાસેથી શું અને કેવી રીતે શીખે-સમજે અને સામે પક્ષે કેવી રીતે શીખવે અને સમજાવે તે પરોક્ષ લર્નિંગ તો ખરું જ! શાળાના આવા પ્રયત્નો જ બાળકોને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં સફળતા અપાવવામાં મદદરૂપ બને છે. એટલે જ વાત કોમન એન્ટ્રન્સ એક્ઝામ (CET) હોય, જ્ઞાનસાધના હોય કે NMMS, ખુશીની વાત એ છે કે દર વર્ષે દરેક સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં આપણાં બાળકો નોંધપાત્ર સફળતા મેળવે છે. આ વર્ષે પણ ફોટોમાં દેખાતા ટોળાઓને  તમે અભિનંદન આપી શકો છો, કારણ કે તેમણે ટીમ - 1 NMMSમાં અને ટીમ - 2 CETમાં ખૂબ સારો દેખાવ કરી આપણી વર્ગખંડીય પ્રક્રિયા પરનો અમારો ભરોસો વધાર્યો છે.

 

 

રીડિંગ રિલ્સ

—  સ્વ-અધ્યયનનો પાવર: ગોખણપટ્ટી પરીક્ષાખંડમાં અસહાય બનાવે છે. જ્યારે બાળક જાતે શોધે અને વિચારે છે, ત્યારે જ તે NMMS કે CET જેવી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ જીતી શકે છે. 

— પીઅર લર્નિંગ: ગ્રુપમાં સાથે મળીને શીખવાથી બાળકોમાં આત્મવિશ્વાસ વધે છે. એકબીજાને સમજાવવાની પ્રક્રિયા જ તેમને શ્રેષ્ઠ પરીક્ષાર્થી બનાવે છે.