બનીએ - બાળકના ટેસ્ટી – વાલીના ટ્રસ્ટી !

બનીએ - બાળકના ટેસ્ટી – વાલીના ટ્રસ્ટી !

હાલ પરીક્ષાના પરિણામોનો માહોલ છે, આમ તો અગાઉ આપણે સૌએ મળીને [ આ અંક ધ્વારા મળ્યા એ ] વાતો કરી જ છે કે આ પરિણામો એ બાળકોના નહીં આપણા સૌના છે ! એટલે કે બાળકોના માર્કસ નહીં એ આપણા માર્કસ - આપણે બાળકોને કેટલા ટકા શીખવી શક્યા - કેટલા ગુણનું સમજાવી શક્યા ! પરિણામોના માહોલમાં આપણા સૌની અપેક્ષાઓ સંતોષાય એ તો શક્ય જ નથી  - તો વાલીઓની અપેક્ષાઓ બાળકો સંતોષી શકે તે અશક્ય જ ! આવા માહોલમાં પરીક્ષાના પરિણામો વાલીઓમાં એક મથામણ ઊભી કરે તે સ્વાભાવિક છે. આવી સ્થિતિ લગભગ તમામ શિક્ષક - માર્ગદર્શક - સંસ્થાઓ અનુભવતા હોય છે. વાલીઓને સંતોષી શકાય તેની ટકાવારી કદાચ અલગ અલગ હોય શકે છે, પરંતુ સૌની સંખ્યાનો અંક આસપાસનો જ હોય છે. આવામાં વાલીઓનો આપણા પ્રત્યેનો ભરોશો સંતોષ અને બાળકોનો શાળા પ્રત્યેનો આત્મવિશ્વાસ જળવાઈ રહેવો  -  આ બંનેનું બેલેન્સ એ દોરડા પર ચાલતા જવા જેવુ છે.

શિક્ષક - માર્ગદર્શક તરીકે આપણે સૌ તો આપણા પ્રયત્નોને  જાણીએ અને સમજીએ. પરંતુ બાળકોનાં પરિણામો માં રહેલ ઉણપ - અને તેના વડે વાલીઓમાં આપણા પ્રત્યે ઊભો થયેલ અસંતોષ એ પણ એક સ્થિતિ છે જ કે જેને નકારી શકાય નહીં. - અને આપણે સૌએ તેને નકારવી પણ ન જોઈએ. કારણકે કેટલીક વાર એવું બનતું પણ આપણે આપણી સંસ્થામાં જોતાં હોઈએ છીએ કે આપણને ખૂબ વહાલથી માન સન્માન આપતાં વાલીઓ પણ ઓચિંતો જ કોઈક બહાના હેઠળ આપણી સાથે છેડો ફાળતાં હોય છે. આપણા પ્રત્યેનું તેને માન એના માટે એટલું ભારરૂપ બની જાય છે કે બાળકને આપણી પાસેથી દૂર લઈ જવા તે કારણો આપી આપણા પ્રત્યેના તેના માનને સંતોષતો હોય છે. અને આપણી જાણ બહાર એક એવું બાળક આપણાથી દૂર થાય છે કે જેના વાલીને આપણા પ્રત્યે અપાર વિશ્વાસ હતો. આવામાં શું કરી શકાય ? એવો જો મનમાં પ્રશ્ન થતો હોય તો ચાલો સૌ સાથે મળી વિચારીએ  -

●      શું કરીએ ?

જવાબ - બાળકને પૂરો જાણીએ - અહીં જાણવાની વાત માત્ર ભણવા પૂરતી જ નહીં - તેનું વર્તન - તેનો  શોખ - તેની પસંદ -નાપસંદ વગેરે વગેરે બાબતો - એટલે કે હોલેસ્ટિક - 360 ડિગ્રીથી બાળકને ઓળખીએ ! 

●      શું થશે ?

જવાબ - જેમ નવો વ્યવસાય કરતાં પહેલાં તેનો કેટલો અભ્યાસ કરીએ છીએ? જ્યાં વ્યવસાય કરવો છે તે જગ્યાથી માંડીને ગ્રાહકની અપેક્ષાઓ સુધીનો ! - કેમ - કારણ કે આપણે આપણા રોકાણ નું વળતર જોઈએ છે -  એક શબ્દ છે - કેવાયસી - મતલબ કે know your coustermor - ગ્રાહકને સમજવાની/ ઓળખવાની  મથામણ ! તેને જાણવાથી આપણે જે કરવું છે તે તેની રસરૂચીમાં ભેળવી પીરસી શકીશું. બાળકને તો જે સ્વાદિષ્ટ તે ભાવતું તેવો તેનો ટેસ્ટ હોય છે. માટે આપણે તેને સંપૂર્ણ રીતે જાણીશું તો જ તેના ટેસ્ટી બની શકીશું .

●      શું કરીએ ?

જવાબ - વાલી સાથે સતત સંવાદ રાખીએ - તેના વાલી  બાળક વિશેનો આપણને  સંતોષ -અસંતોષ - બાળક વિશેના વખાણ - કે તેની ફરિયાદો ગમે તે અને હા, ગમે ત્યારે કહી શકે તેવો સંવાદ બનાવી રાખીએ. યાદ રાખજો અહીં સંબંધ બનાવી રાખવાની નહીં સંવાદ બનાવી રાખવાની વાત કહી છે. બાળક વિશેની વાલીની ફરિયાદોનો સંતોષકારક પણ બાળકને પણ ગમે તેવો ઉકેલ આપીએ. ઉકેલ સમયે દર બે ત્રણ વાક્યમાં એક વાક્ય આ બોલીએ કે તોફાન , મસ્તી, કઇંક ન આવડવું એ બધા માટે ચિંતા ન કરો. એ નોર્મલ છે. એના ઉકેલ છે. મારી ભાષામાં કહું તો સમયાંતરે બાળક વિશેની ફરિયાદોની વાલીના મનની સિટી [ કૂકરની ની જેમ ] વાગવા દો . અને હા વધારે કહું તો સીટી વગાડવા માટેના પ્લેટફોર્મ આપો.

— રીડિંગ રીલ્સ : જો બાળકોનો ટેસ્ટ ઓળખી કાઢીશું, તો વાલીઓ આપણા ટ્રસ્ટી બનશે.

●      શું થશે ?

જવાબ - પહેલો ફાયદો કે બાળકના વર્તન અંગેનો વાલીનો અસંતોષ સમયસર જાણી શકાશે. જેથી સિટી ન વાગવાથી જેમ કુકર ફાટે તેવી ઘટનાઓ ટાળી શકાશે. તેની ચિંતા જો સાચી દિશામાં હશે તો બાળક પ્રત્યેનું આપણું ધ્યાન વધુ દોરાશે. જેથી સમય રહેતાં તેમાં સારું કરી શકાશે. કોઈપણ વ્યવસાય હોય - તેમાં ગ્રાહક ભગવાન છે. -  એ રીતે જોઈએ તો અહીં બાળકના વાલી - આપણા ભગવાનના પાલનહાર છે. જ્યાં સુધી એમનો ટ્રસ્ટ આપણા ઉપર બનેલો રહેશે ત્યાં સુધી ગ્રાહક રૂપી ભગવાન - એટલે કે એ બાળક આપણી પાસે - સંસ્થા પાસે છે. એ સીધી લીટીની વાત છે. - અને ટ્રસ્ટ તો ટોકથી જ વધે છે.

 

આ બધું જે વાંચ્યું તે અમારા અનુભવોનો નિચોડ છે, બની શકે કે કદાચ ક્યાંક અનુભવમાં ખોટ પણ રહી ગઈ હોય. પરંતુ એક વાત તો શિક્ષક - સંસ્થા તરીકે આપણે સૌએ સ્વીકારવી જ રહી કે બાળકના “ટેસ્ટી” અને તેના વાલીના “ટ્રસ્ટી” બનીશું તો જ આપણે તે બાળક માટે ઈચ્છીએ છીએ તે બધું જ કરી શકીશું.

અને અમે ઘરે ન ગયા..

અને અમે ઘરે ન ગયા..

શાળા છૂટ્યા પછીની શાળા રોજ હોય છે. શાળાનો ઔપચારિક સમય પૂરો થાય પછી અમારી ખરી અનૌપચારિક શાળા - જીવન શિક્ષણ શરૂ થાય. રોજ દિવસ દરમિયાન થયેલી ચર્ચા, દુનિયામાં બનેલી ઘટનાઓ—અહીં દુનિયા એટલે માત્ર અમારું નાનકડું ગામ નહીં - પણ એપિસ્ટન ફાઈલ્સમાં સ્ટીફન હોકિંગનું નામ કેવી રીતે આવી શકે ત્યાંથી લઈ કયા પિક્ચરના કયા સીન બરાબર ના થયા અને તેમાં શું થયું હોત તો સારું, કયા મૂવીઝ જોવાની મજા આવે કે શેમાં કંટાળો આવે, ત્યાંથી લઈ હવે પછી ભણવામાં શું ભણી શકાય જેવી પુષ્કળ વાતો હોય. વાતોનો ટોપિક જરાય નક્કી ન હોય. અમારા હાસ્ય અને મજાક-મસ્તીમાં સમય પસાર થાય. રોજ શાળાનો દરવાજો બંધ કર્યા પછી પણ ગેટ પાસે અડધો કલાક તો એનું જાણે રિફ્લેક્શન થતું હોય એમ નીકળી જાય.

પણ એક દિવસે મેં નક્કી કર્યું કે આજે દરવાજો બંધ જ નથી કરવો. જોઈએ તો ખરા કે અમારી પાસે કેટલી વાતો છે!

પ્રાયોગિક ધોરણે ધોરણ-8 ના છોકરાઓએ શાળામાં જ રાતવાસો કરવાનું નક્કી કર્યું. પૂરતી ‘અગવડ’ ભોગવવા માટેનું આયોજન થયું. કોઈ પાથરણું કે ઓશીકું લાવી શકશે નહીં, હા ઠંડી ના લાગે એ માટે ઘરેથી ચાદર કે ઓઢવાનું લાવી શકે. કેવી રીતે કરીશું તે માટે બે-ત્રણ નાની મીટિંગ્સ થઈ. કેટલાક ભૂખ્યા જનોને પહેલી ચિંતા ભોજનની હતી, તો કેટલાકને ભજનની ચિંતા હતી કે ભજન તો રાખીશું જ, દેશી જે ગાવું હોય તેવું. તો વળી કોઈક સીધું ત્યાં પહોંચ્યું કે યાર સવારની ચા તો જોઈશે જ, ચાનું કેમ કરીશું? ભોજનનું આયોજન થયા પછી પણ એકને થયું કે સાહેબ, રાત્રે ભજિયાં બનાવીશું? ત્યારે બીજાએ કહ્યું કે ભજિયાં બનાવતા આપણને કોઈને આવડતા નથી, એ ધંધો ના કરાય, એના કરતાં ખીચડી બનાવી નાખીશું!

ઓ ભૂખલ્યાઓ! ખાવાનું આપણે બધાના ઘરેથી લઈ આવીશું. જે બહારગામથી અને દૂરથી આવે છે તેમને વાંધો પડ્યો કે ઘરે ખાવાનું લેવા પાછા જવામાં મજા નહીં આવે. એકવાર શુક્રવારે શાળામાં આવ્યા એટલે આવ્યા. પછી તો બીજે દિવસે શનિવારે રમતો રમીને જ ઘરે જવાનું.

તેમણે જે ઉપાય શોધ્યો એ જ અમારે મન ખરું શિક્ષણ હતું. તેમણે નક્કી કર્યું કે જે ગામમાંથી આવે છે તે  પોતપોતાના ઘરેથી રોટલા અને શાક લઈ આવશે !. કોના ઘરે કેટલા છોકરાનું ખાવાનું બનશે તે લેખિતમાં નોંધાયું. કોઈકના ઘરેથી બે તો કોઈકના ઘરેથી પાંચ.

સાંજ પડી. એક પછી એક બાકીના બધા બાળકો ઘરે ગયા પછી જેટલા રહ્યા તેમને આજે શાળા કંઈક જુદી જ લાગતી હતી. શું કરવું અને શું ના કરવું? ફૂટબોલ રમી લઉં, ક્રિકેટ રમું કે તબલા વગાડું? વિશાળ શાળા અને અમે રોકાયેલા ત્રીસ જણા. જાણે સૌને પાંખો ફૂટી હતી.

અંધારું થયું એટલે નક્કી કર્યા મુજબ સૌ એકઠા થઈ ભોજન લેવા નીકળ્યા.  કિશનના ઘરે પહોંચ્યા ત્યારે રોટલા ઘડાતા હતા. સૌએ કિશન અને મનિષાનું ઘર પહેલીવાર જોયું. તે જોઈ સૌને નવાઈ લાગી  કે આ સ્થિતિમાં પણ તેઓ સ્કૂલમાં પોતાનું બેસ્ટ આપે છે! કિશનના ઘરેથી બીજા કિશનના ઘરે પહોંચ્યા. તેના મમ્મીને લાગ્યું કે છોકરાઓ આટલા બધા છે અને રોટલી ઓછી બનાવી છે, તો તેમણે કહ્યું કે તમે જાઓ હું થોડીવારમાં શાળામાં મોકલાવું છું.

બાકીના બધા ઘરેથી ભોજન આવી ગયું. સૌએ વર્તુળ બનાવી વચ્ચે બધા શાક અને રોટલા-રોટલી મૂક્યા. દર્શનના ઘરેથી સામાભાઈએ આપેલી છાશ અને દૂધ, બધું જ વાતો વાતોમાં પૂરું થયું. જે અમને લાગતું હતું કે વધશે, તે અડધી કલાકમાં તો 'જુઓ કંઈ વધ્યું છે?' તે મોડ પર આવી ગયું! કિશનના ઘરેથી પણ રોટલી આવી ગઈ. તેમણે બધાને થાય એટલી રોટલી મોકલી હતી. જે થયું તે સારું થયું, જેઓ ભૂખ્યા રહેવાના હતા તેમની ભૂખ ભાંગી અને રાત્રે ખીચડી બનાવવાનો કાર્યક્રમ કેન્સલ થયો. માંડ માંડ બધી થાળીઓ ધોઈ અને સમજાયું કે આ તો અઘરું કામ છે.

ત્યારબાદ તબલા, મંજીરા અને હાર્મોનિયમનો સમય આવ્યો. ભજનથી લઈ હિન્દી ફિલ્મના ગીતોની રમઝટ બોલી અને છેલ્લે હનુમાન ચાલીસા સુધી વાત વિસ્તરી. નક્કી જ હતું કે બીજે દિવસે વેલેન્ટાઈન ડે છે તો પ્રેમ વિશે આર.સી. વાત કરશે. પ્રેમ શું છે અને પ્રેમનો વહેમ શું છે, ઉત્સવનું રહસ્ય અને ઉત્સવને બિઝનેસ બનાવવાની વાતો !

સુવા જવાનું નક્કી થયું પણ હજુ મૂવી બાકી હતી. કોઈ એક મૂવી પર સહમતી બની જ નહીં. બધાને થોડીવાર હોરર જોવું હતું તો વળી કોમેડી. બધાને આજે જે સમય મળ્યો હતો તેને મનભરીને જીવી લેવો હતો. માંડ બાર વાગ્યાની આસપાસ સુવાનું નક્કી કર્યું. એક જ રૂમમાં એક-એક ધાબળામાં ત્રણ-ત્રણ જણા સૂઈ ગયા. અમને દક્ષરાજની ચિંતા હતી, તેને બપોરે ચક્કર જેવું લાગતું હતું તેથી ઘરે ગયો હતો, પણ સારું લાગ્યું એટલે તે બુંદી લઈને સ્પેશિયલ સ્કૂલમાં સુવા આવ્યો હતો. સૌએ વારાફરતી તેને ગંભીર થઈને પૂછ્યું કે તને બરાબર લાગે છે ને?

રીડિંગ રીલ્સ : શીખવાની પ્રક્રિયા સંસ્થાકીય માળખાથી મુક્ત હોય છે. - ઇવાન ઇલિચ

સૂતા પછી પણ વિચિત્ર અવાજો કરવા, અંધારામાં અવાજ બદલીને એકબીજાને સવાલો કરવા અને પડ્યા પડ્યા વાતો ચાલુ રહી. છેલ્લે શિક્ષકે કહેવું પડ્યું કે હવે સૂઈ જવું જોઈએ, બાકી સવારે ક્લાસમાં ભણવા બીજા આવશે અને આપણે બાજુમાં ઘોંટતા હઈશું. માંડ અઢી વાગ્યે ટોળું શાંત થયું.

ત્યાં સવારના ચાર વાગ્યા અને બધા સળવળવા લાગ્યા. તેમને તાપણું કરવાનું બાકી હતું અને સવારે ઠંડી હતી. ભેગા કરેલા લાકડા અને સાજને લાવેલા દાતણ સાથે ફરી વાતો શરૂ થઈ. એક-બે જણાને વિચાર આવ્યો કે ગરમ પાણી આવે છે તો નાહી લઈએ. ના - ના - ના એટલે ના - શિક્ષકને થયું કે આપણે ગરમ પાણીથી નાહીશું નહીં તેવી વાત થયેલી, અને ઠંડા પાણીથી આ ઠંડીમાં નાહવું ચાલી શકે ! પણ તેઓ બહુમતીથી અડગ હતા કે એકાદ દિવસ ના જ નાહીએ - જોઈએ કેમ લાગે છે ! . કોઈ નાહ્યું નહીં. નાહ્યા વગર જ સૌ હરજીભાઈને ત્યાં પહોંચ્યા. ત્યાં ચા-બિસ્કિટ અને ગાંઠિયાની જયાફત ઉડાવી શાળામાં પરત આવ્યા.

અને ફરી પ્રવાહમાં ભળી ગયા. અમને સૌને લાગ્યા કર્યું કે તે રાત્રે અનુભવેલું શાળાનું એ સ્વરૂપ અમારામાં એક યાદ બનીને સતત વહેતું રહેશે.

હમ મિલેંગે તો જાદુ તો હોગા હી !

હમ મિલેંગે તો જાદુ તો હોગા હી !

આ પ્રજાસત્તાક દિવસ શાળા માટે ખાસ હતો ! અહી ખાસ શબ્દનો અર્થ થાય છે અનોખો હતો. એક તો શાળા પીએમશ્રી તરીકે સ્વીકારાઈ માટે હવે બાળકોના સર્વાંગી વિકાસ માટે ઈચ્છીએ તેટલું સારું કરી શકવા સક્ષમ બન્યા. તો બીજી બાજુ ગામમાંથી વધુ બીજો એક યુવાન આપણા કાર્યક્ષેત્રમાં જોડાયો. તો ત્રીજી બાજુ એક સાથે ચાર યુવાનોએ પોતાને રાજ્ય વાહન વ્યહવાર નિગમમાં નોકરી મેળવી પોતાને સાબિત કર્યા. એકે GSET ક્વોલિફાઈ નું સર્ટીફિકેટ શાળા સામે ધરી કહી બતાવ્યું કે હવે હું પ્રોફેસર બનવા માટે પ્રયત્ન કરીશ.

આવી વાતોનો આનંદ શાળા - ગામ ના ગ્રૂપમાં એકબીજા સાથે વહેંચાતો હોય છે પરંતુ સૌ સાથે એકઠા મળીને તેને માણવો એ અલગ જ આનંદ આપી જતો હોય છે. એટલે જ એ આનંદ વહેંચવાની તારીખ કહો તો તારીખ અને તિથી કહો તો તિથિ - પ્રજાસત્તાક દિવસની અમે રાખી.

આવી સફળતાઓના આનંદમાં યુવાનોના પગ જમીનથી અધ્ધર થઈ જે ગામ અને સમાજમાં ઉછર્યા છે. જે ગામે તેમને ઉછેર્યા છે. તેની સાથે જોડાયેલા રહે તેનું મહત્વ અનુભવે તે માટેનો હતો. જેમાં આપણી સામાજિક સંસ્કૃતિને યાદ અપાવે તેવી વસ્તુઓની ઓળખ કરાવવા ગામમાંથી વસ્તુઓ એકઠી કરી તેનું પ્રદર્શન ગોઠવવાનું આયોજન હતું. વિસરાઈ રહેલી વાતોને વગોળવાનો દિવસ એટલે આ વખતનો અમારો પ્રજાસત્તાક દિવસ હતો.

        ત્રીજું કારણ હતું અત્યારે અભ્યાસ કરી રહેલા બાળકો ધ્વારા પોતાને સાબિત કરવા માટેનું તે દિવસે પ્લેટફોર્મ ઊભું કર્યું હતું - જેમાં તેઓ પોતાના વિસ્મય પમાડતા પ્રયોગો વડે પોતાના જ માતા - પિતા - વાલી -સમાજ - શાળાને સાબિતી આપવાના હતા કે ओ भाया , हम भी किसी से कम नहीं ! બાલવાટિકા થી માંડી બધાં જ બાળકો વિજ્ઞાનના કોઈ એક સિદ્ધાંતને સાબિત કરવાના હતા.

        તો ચોથો આનંદ હતો અમારી  દિકરીઓ માટેનો ! આર્ટ એન્ડ ક્રાફ્ટ વર્કશોપ દરમ્યાન તેમને બનાવેલ તોરણ - ઝુમ્મર - બ્રેશલેટ વગેરે એટલા આકર્ષિત હતા કે તે જાતે જ જાણે દીકરીઓ વતી બોલતાં ન હોય કે “ અમારા ભવિષ્યની ચિંતા ના કરશો , અમે અમારું ફોડી લઈશું. દીકરીઓ પોતાની આ પ્રોડક્ટને પ્રજાસત્તાકના દિવસે એક સ્ટોલમાં વેચાણ કરવાની હતી. હા , તમે બરોબર વાંચ્યું - કે વેચાણ કરવા માટેનો તે સ્ટોર ઊભો કરવાનો હતો. પોતાની બનાવેલી વસ્તુઓનું આટલું આકર્ષણ અને ઉપજ હોય શકે તેનો અહેસાસ તેઓને તે દિવસે એટલે કે આપણી પ્રજાસત્તાક તિથિને દિવસે થવાનો હતો.

સાથે સાથે સૌથી મોટો આનંદ તો એ પણ હતો કે પીટીસી પૂર્ણ કરી શિક્ષક બનવા તરફ આગળ વધી રહેલી દીકરી નાજુને હાથે આપણા સૌની શાન એવો આપણો તિરંગો લહેરાવવાનો હતો.

આવ્યો એ અનોખી ઉજવણીનો દિવસ !

ધોરણ પહેલામાં ભણતો આયુષ આવતા જ બોલ્યો - આજે હું લોહચુંબક બનાવવાનો છું. તેના હાથમાં રહેલ કાંસકો અને બીજા હાથમાંના કાગળના ટુકડા અમને ઉછળી ઉછળી જાણે  કહેતા જ હતા કે “કેશાકર્ષણ .. કેશાકર્ષણ .. ! પરંતુ અમે પણ કંટ્રોલ ઉદય કંટ્રોલ કરી નવાઈ લાગી હોય તેમ પૂછી જ લીધું - હેં - કેવી રીતે ? મજાની વાત એ હતી કે તેણે કહ્યું આ કાંસકો વાળ પર ઘસો અને કાગળ જોડે લઈ જાઓ તો ચુંબક બની જાય -  અમે  કહ્યું બતાવ - આયુષ - પણ તેના માટે કોરા વાળ જોઈએ - મારે તો મમ્મીએ ભૂલથી તેલ નાંખી દીધું એટલે મેં આને [ કોરા વાળ વાળાને ] પ્રયોગમાં પાર્ટનર બનાવી દીધો છે ! આયુષે કરી તો બતાવ્યું પણ કોને શિખવાડ્યું ? - તેનો જવાબ અમારો આનંદ બેવડો કરનારો હતો. મજાની વાત એ હતી કે આ પ્રયોગનો આઇડિયા તેના પપ્પા રમણભાઈએ આપ્યો હતો. અને ઘરના - ફળિયાના બધાં પર અજમાવ્યો પણ હતો.. આયુષ નાનપણ થી જ આટલું વિજ્ઞાન શીખ્યો તેવો એક શિક્ષક તરીકે આનંદ તો થાય જ પરંતુ , આયુષ અને તેના ઘરના સભ્યો વચ્ચે આ પ્રયોગ કરવા - તેઓની વચ્ચે થયેલ સંવાદ - ચર્ચા - મથામણ - આ બધું વધારે આનંદ આપનાર બને છે.

એક દ્રશ્ય એ પણ હતું કે એક દીકરી મુલાકાતી તરીકે આવેલ પોતાના જ પરિવાર એટલે કે મમ્મી-મોટી બહેન - કાકી - આસપાસના પાડોશી બધાને ચાર્ટના ઉપયોગ વડે સમજાવી રહી હતી કે x - x અને x - y  શું છે ? - તેનું આખાય પ્રેઝન્ટેશન પછીનું છેલ્લું આફરીન પોકારી જવાય તેવું હતું - જ્યારે તે અંતમાં તેની મમ્મી ને પૂછતી કે હવે સમજાયુને કે દીકરો કે દીકરી એ માટે સ્ત્રી નહીં પુરુષ જવાબદાર છે ! એમાં આપણે સૌએ સ્ત્રીનો વાંક ના કાઢવો જોઈએ !

એક તરફ બાળકો પોતાના જ વાલીઓના ઇંટરવ્યૂ લઈ રહ્યાં હતાં. તો એક તરફ વાલીઓ પોતાના જ બાળકો એ બનાવેલ આપણી જ બ્રાન્ડ એવા ગર્વ સાથે આર્ટ એન્ડ ક્રાફ્ટમાં ખરીદી કરી રહ્યાં હતાં. પોતાના બાળકોને પોતાનાથી પણ વિશેષ હોવાનો ગદગદ આનંદ દરેકના ચહેરા પર તરી આવતો હતો.

એક નવાઈની વાત કહીએ તો..  શાળાએ ફક્ત એટલી જ જાહેરાત કરી હતી કે પ્રજાસત્તાક દિવસે વિજ્ઞાન વિસ્મય પ્રદર્શનમાં તમે તમારો કોઈપણ પ્રયોગ ઘરેથી તૈયાર કરી રજૂ કરી શકો છો. માટે આ પ્રયોગ જએ તે બાળકના ઘરનાં સભ્યોએ ઘરે તો વારંવાર જોયેલો હતો. છતાં આજે એ જ વાલી તેને જે કુતૂહલ નજરે નિહાળતો હતો ત્યારે થયું કે આપણ સૌને શિક્ષક મટી આવા વાલી બનતાં ક્યારે આવડશે કે બાળકના આનંદને - ઉત્સાહને જીવંત રાખે ! અને હા આખાય કેમ્પસમાં એ દિવસના  સૌથી ઉત્સાહિત ચહેરાઓની યાદી કરીએ તો ..

·         જતીનનો  ચહેરો બાળકોના કુતૂહલને જોઈને ચમકી રહ્યો હતો

·         સમાજ સંસ્કૃતિ સ્ટોર ની મુલાકાતે આવનારને વસ્તુઓ જોવા કરતાં પણ તેના વિશે કહેવાનો ઉત્સાહ વાળા બે ચહેરા શાંતા અને નિલાને સાંભળવામાં આનંદ આવતો..

·         તો આર્ટ એન્ડ ક્રાફ્ટ માં વાલીઓ જેમ જેમ બનેલ  સામગ્રીને બારીકાઈથી જોઈ દિકરીઓના વખાણ અને ખરીદી થતી દર્શનાબેનનો ચહેરો આનંદથી ખીલેલો  દેખાતો..

·         બાલવાટિકાના બાળકો માટે લાવેલા રમકડાં વાલીઓને બતાવતાં બતાવતાં એટલો આનંદ અનુભવી રહ્યા હતા કે જાણે આજે તો તે પોતે જ જાણે બાળક ન હોય ?

        બાળક હોય કે વાલી - યુવાનો કે ગ્રામજનો - બધાને આનંદ અને ગર્વનો અનુભવ કરાવનાર આ દિવસ ની અનોખી ઉજવણીનું ઉદ્ઘાટન એ આઠ હાથે થયું જે ચાર યુવાનો એ થોડા સમય પહેલાં જ પોતાને સાબિત કરી ગામ આખાના યુવાનોમાં નવાં સપનાં રોપવાનું કામ કર્યું હતું ચાલો માણીએ આ અનોખી ઉજવણીને !  

રીડિંગ રીલ્સ

સફળ શિક્ષણ માટે શાળા, વાલી અને સમાજનું એક યુનિટ બની, પોતાની સંસ્કૃતિના મૂળ સાથે જોડાઈને રહેવું, સામાજિક સ્થિતિઓમાં વિજ્ઞાન જોવું તેમજ પોતાનું કામ પોતે શોધી લેવાનું વલણ જરૂરી છે. 

કેળવણીની ખેતી !

કેળવણીની ખેતી ! 

શાળાએ જવાનો ઉદ્દેશ્ય શું? જ્યારે આપણે આ પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ ત્યારે તેના જવાબો આપણે કોને પૂછ્યો છે તેના આધારે જુદા જુદા મળતા હોય છે. કારણ એક જ છે કે બાળકોની જેમ જ બધાનો ઉદ્દેશ્ય એક સરખો નથી હોતો. ભલે સંસ્થા તરીકે આપણા સૌનો ઉદ્દેશ્ય સરખો હોય - અને તે એ છે કે બાળકો ફક્ત શિક્ષિત ન બને, તેઓ કેળવાય પણ ખરાં!

કેળવણીનો અર્થ પણ ભલે અલગ-અલગ સ્વરૂપે હોય, પરંતુ અમારા માટે કેળવણી એટલે બાળક સામાજિક જીવનમાં જીવવા માટે યોગ્યતા કેળવે અને પોતાની પાસે રહેલા કોઈ એક કૌશલ્યને આજીવિકા સ્વરૂપે વિકસિત કરે! શાળા બાળકોના સર્વાંગી વિકાસ માટે કટિબદ્ધ હોય છે. બાળકનો આ વિકાસ એક લાંબી પ્રક્રિયા હોવાથી 'આજે કરીએ અને કાલે દેખાય' તે અશક્ય છે. માટે જ, એક સંસ્થા તરીકે આપણે સૌએ બાળકોમાં સર્વાંગી ગુણો ખીલવવા માટે પ્રયત્નો કરવા આવશ્યક છે.

તેવા જ એક પ્રયત્નના ભાગરૂપે શાળામાં **'પ્રાકૃતિક ખેતી'**ની શરૂઆત કરી છે. જેઓ બાળકોની સાથે રહીને આ માટે પ્રયત્નો કરી રહ્યા છે, તે ગિરીશભાઈ નવાનદીસરના શબ્દોમાં જ સમજીએ: “પ્રાકૃતિક ખેતી શા માટે, કેવી રીતે શરૂ કરી અને તેનો અનુભવ કેવો રહ્યો?”

પ્રાકૃતિક ખેતી એટલે શું?

પર્યાવરણના નિયમોના આધારે, દેશી છાણીયું ખાતર અને પાકની વૃદ્ધિ માટે જોઈતી સામગ્રી બહારથી ન લેવી પડે અને જાતે જ નકામા પ્રાકૃતિક કચરામાંથી ખાતર બનાવી જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવી એટલે પ્રાકૃતિક ખેતી. મારા મતે કહું તો:

“ગમે તેવી માટી, છાણીયું ખાતર અને રેતી, એ જ ખરી પ્રાકૃતિક ખેતી.

ઓછો ખર્ચ અને મબલક પાકની ખેતી, રસાયણમુક્ત એ જ પ્રાકૃતિક ખેતી.”

 

બાળકો સાથેનો અનુભવ:

સૌ પ્રથમ બાળકો સાથે એક બેઠક કરી પ્રાકૃતિક ખેતી વિશે ચર્ચા કરી. ઘણાખરા બાળકો ખેડૂત પરિવારમાંથી જ આવતા હોય છે, એટલે મને તો એવું લાગ્યું કે મારા કરતાં પણ બાળકો વધારે જાણે છે! બાળકોએ જ ઉત્સાહ બતાવ્યો કે - "આપણે અહીંયાથી ખાતર લાવીશું... અહીંયા જ રીંગણ, ટામેટા, મરચાં, લસણ, ડુંગળી વગેરેની ખેતી કરીએ." પણ પ્રશ્ન એ હતો કે તેના માટે છોડ અને રોપા ક્યાંથી લાવીશું? આખરે તેનો પણ રસ્તો મળી ગયો. શાળાના જ એક શિક્ષકમિત્રએ કાકણપુરથી રોપા લાવી આપવાની ખાતરી આપી. બસ, હવે અમારું કામ હતું કે જમીન ક્યાંથી લાવીશું? આખરે ગામના સહકારથી જમીન પણ મળી ગઈ. હવે અમારે બસ પ્રયત્ન જ કરવાનો હતો.

અમારા પ્રયત્નો:

●      સૌ પ્રથમ જમીનમાંથી નાના વૃક્ષો, બોરડી અને બાવળ જેવી કાંટાળી વનસ્પતિ દૂર કરી.

●      ત્યારબાદ જેસીબી (JCB) દ્વારા જમીનને સમતળ કરાવી.

●      ટ્રેક્ટરની ખેડ દ્વારા જમીનને ખેતીલાયક બનાવી.

●      ગામમાં જઈ છાણીયા ખાતરની વ્યવસ્થા કરી.

●      જમીનમાં વિવિધ ક્યારા બનાવી ખેતીનો શુભારંભ કર્યો.

મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય:

●      માત્ર ને માત્ર કુદરતી ખાતરથી જ ખેતી કરવી અને જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવી.

●      પર્યાવરણ અને સ્વાસ્થ્યને ફાયદો થાય તેવી ખેતી કરવી.

●      ગામના લોકો આ ખેતી જોઈને પ્રેરિત થાય અને તેઓ પણ પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવે.

●      રસાયણમુક્ત ખેતી દ્વારા પાકના વધુ ભાવ મળે.

●      ખેતીનો ખર્ચ ઓછો થાય અને જમીનમાં ભેજ સંગ્રહવાની ક્ષમતા વધે.

આશા છે કે સંસ્થા તરીકે બાળકના સર્વાંગી વિકાસનો આ ઉદ્દેશ્ય વાલીઓ માટે વધુ ઉપયોગી થશે. આખરે પોતાના વ્યવસાયને સમજતાં બાળકો દરેક વાલીને પ્રિય હોય છે, પછી તે વ્યવસાય કોઈ પણ હોય! માણીએ બાળકોએ કરેલા આ સુંદર પ્રયત્નોને આ વીડિયો દ્વારા! > નીચે ફોટો પર ક્લિક કરો અને માણો વિડીયો  

રીડિંગ રિલસ

જ્યારે બાળક પ્રકૃતિને પોતાની નજરે જોશે અને પોતાના હાથે ધરતી ખેડશે, ત્યારે જ તે સાચા અર્થમાં 'કેળવાયેલું' ગણાશે. આ પ્રયત્નો બાળકોને સંવેદનશીલ, જવાબદાર અને આત્મનિર્ભર નાગરિક બનાવવામાં મદદરૂપ થશે.